تبلیغات
زبان شناس آینده - افسانه ی «گویش» بودنِ زازایی
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

افسانه زدایی، زبان زازایی، زازایی زبان یا گویش، زبان کردی، زازاکی، کرمانجکی، کردکی، زبان های ایرانی

زازایی از زبان های ایرانی است که در شرق آناتولی، در خاک ترکیه ی امروزی، گویش می شود. زازازبانان به لحاظ تاریخی، چنان که ذیلاً شرح آن خواهد رفت، کردنژاد بوده و بخش قابل توجهی از آنان پیرو طریقت بکتاشی (از فرق اهل حقّ)  می باشند. با این وجود زازازبانان مسلمان نیز وجود دارند که غالباً پیرو مذهب تسنن، شاخه ی حنفی، هستند.

از آن جا که زازازبانان به لحاظ تاریخی کُرد بوده اند، در طول قرون متمادی از نظر اقوام همسایه و مستشرقین هیچ تمایزی میان زبان آنان و دیگر کردهای ناحیه ی آناتولی، که غالباً کورمانجی گویش می کنند، وجود نداشته است. نخستین بار در میانه ی قرن نوزدهم میلادی و با گسترش روزافزون علوم، خصوصاً فقه اللغه، بود که مستشرقین اروپایی پی به وجود گویش یا زبانی متفاوت در میان کردهای آناتولی بردند. پس از گذشت زمان و تکوین علم زبان شناسی و تدوین موازین علمی آن، مشخص گردید که زازایی گویشی از زبان کُردی نبوده و علی رغم هویت کُردی گویش وران آن، زازایی زبانی مستقل و متمایز است.

 

زایش هویت زازا

باری در قرن گذشته ی میلادی جایگاه زازایی به عنوان یکی از زبان های اصیل شمال غربی ایران در میان دانشمندان مسجّل گردید. هم زمان نیز با ورود مفهوم ناسیونالیسم و میهن پرستی به حوزه ی خاورمیانه در قرون نوزدهم و بیستم میلادی، شاهد رشد خودآگاهی قومی در میان اقوام و متعاقباً ایجاد برخی تنش ها در میان آن ها بودیم که مع الاسف خسارات بی شماری را بر پیکره ی فرهنگ و پیشرفت مشرق زمین وارد ساخت. در این بین در اوایل نیمه ی دوم قرن بیستم میلادی و مخصوصاً از سال های دهه ی 80 میلادی به بعد شاهد رشد نوعی هویت جدید قومی در آناتولی بر اساس تمایز زبانی میان زازایی و کردی کورمانجی بودیم. این هویت که از همان زمان به صورتی سازمان یافته در حوزه ی چاپ و نشر ظهور نمود طرفدارانی، هر چند اندک، را در میان زازازبانان اهل حقّ به پیدا کرد. مهم ترین مستمسک این جریان تفاوت زبان های زازایی و کردی از منظر علم بود.

امّا در کلّ هم کردهای زازازبان و هم کردهای کورمانجی گوی روی خوشی به این جریان نشان نداده و حتّی در میان کردهای زازازبان هم شایع شده بود که سردمداران این جریان از عمّال دولت وقت ترکیه بوده و درصدد ایجاد نفاق هستند. همانطور که می دانید دولت های پیشین لائیک ترکیه شدیداًً نژادگرا و دین ستیز بوده و فشارهای زیادی را بر اسلام گرایان، کردها و ارامنه ی ترکیه وارد آورده بودند. هر چند این رویه پس از روی کار آمدن دولت اسلام گرای ترکیه، یعنی حزب اسلامی عدالت و توسعه، تغییر یافت و دولت ترکیه در جهت تعامل تمامی اقشار ملّت گام برداشته و نتیجتاً نیز بیشترین پیشرفت های اقتصادی در تاریخ 90 ساله ی ترکیه را در دوران حاکمیت عدالت و توسعه، شاهد هستیم.

باری بنیان گذار جریان خودآگاهی زازایی فردی بود به نام «ابوبکر پاموکچو». وی در آوریل 1946 در روستای «بادوران» از توابع شهر کوچک «چرموک» در شرق ترکیه در خانواده ای زازازبان به دنیا آمده بود. پس از اتمام تحصیلات به شغل معلمی پرداخت و هم زمان به جریان های نژادپرست ترک گرایش یافته و به عضویت حزب راست گرای افراطی، یعنی «م. ه. پ.» (یا «حزب حرکت ملّی») درآمد. در طی این دوران بود که پاموکچو به قلم فرسایی در مدح اهداف دولت لائیک و نژادگرا پرداخته و در همین راستا عباراتی از قبیل «کردها در اصل ترک هستند» را در آثارش به کار برد. وی نهایتاً به درون برخی از جریان های کردی ترکیه وارد شده و پس از آن که هویت و سابقه ی همکاری وی با احزاب بدنام ترکیه افشاء شد و او را خبرچین معرفی کردند، اتهامات وارده را پذیرفته و اعلام نمود «از این پس علناً به پیگیری مطالبات زازاها خواهم پرداخت چرا که زازاها کرد نیستند.» پاموکچو در سال 1984 نشریه ای را تماماً به زبان زازایی تحت عنوان «آیره» به طبع رسانید که نشر آن تا 14 شماره ادامه یافت سپس در سال 1987 نیز نشریه ای دیگر تحت عنوان «پیا» را منتشر نمود. وی در سال 1991 در اثر بیماری سرطان چشم از جهان فروبست. پاموکچو در دو نشریه ی مذکور به نشر افکارش در باب کرد نبودن زازاها پرداخته و در همین اثناء نیز لفظ «زازایستان» را اختراع نمود.

همانطور که پیداست صبغه ی خودآگاهی زازایی و پیشینه ی آن به هیچ روی جالب نبوده است. اصطلاحی جعلی چون «زازایستان» که دارای هیچ سابقه ی تاریخی مستندی نیست، خود گواهی می باشد بر بی بنیه بودن این دعاوی. بنیان گذار این جریان نیز از گماشتگان دولتی دین ستیز و نژادگرا بود و پیشینه ی دست نشاندگی وی مبرهن است.

البته سابقه ی دسیسه چینی دولت های پیشین لائیک ترکیه در موضوع کردهای زازازبان به پیش از پاموکچو نیز بر می گردد. از قرار معلوم مأموران پروپاگاندای آن ها در دهه ی 70 میلادی در حرکتی سیستماتیک دست به جعل داستانی تاریخی در باب منشاء زازازبان ها زدند. بر طبق این داستان، که منسوب به پیرمردی زازازبان بود، زازاها در اصل از استان خراسان ایران به ترکیه ی امروزی مهاجرت کرده بودند. علّت مهاجرت آنان حمله ی مغول ها به ایران بوده و زازاها در اصل از ترک های خوارزمشاهی بوده و آن پیرمرد سالخورده حتّی داستان هایی را از مقاومت سپاهیان خوارزمشاهی در برابر مغولان و رشادت های جلال الدّین خوارزمشاه به یاد داشته که سینه به سینه پس از حدود 800 سال به او رسیده بودند! البته همانطور که با اندکی تأمل در داستان فوق و تطبیق آن با مستندات علمی، ساختگی بودن آن محرز می گردد؛ هرگز اثری از این پیرمرد افسانه ای یافت نشد و پس از آن که این داستان توجه برخی مستشرقین را به خود جلب نمود برای جلوگیری از رسوایی هر چه بیشتر در محافل علمی، دولت ترکیه جعلی بودن این داستان را پذیرفته و قضیه را مختوم نمود. باری تاریخِ ترک خراسان بودن زازاها در دل اتاق های دستگاه پروپاگاندا خلق شد و در همان جا نیز مدفون گشت.

امّا در جریان قضیه ی پاموکچو و «زازایستان» دستگاه پروپاگاندای مذکور درصدد ایجاد دودستگی در میان کردها بود و این بار تفاوت زبانی و دینی در میان این قوم ایرانی نژاد را هدف قرار داده بود. بالطبع کردهای ترکیه نیز در برابر این موضوع واکنش متقابل فرهنگی نشان دادند. آنان در اروپا همزمان با انتشار نشریات «آیره» و «پیا»، دست به طبع نشریه ای به زبان زازایی تحت عنوان «ذوالفقار» زدند که در مقابل ادعاهای پاموکچو، بر هویت تاریخی کردهای زازازبان تأکید داشت. تمامی نویسندگان این نشریه نیز اصالتاً زازازبان بوده و خود را، بر خلاف پاموکچو، به لحاظ قومی کُرد دانسته و خودآگاهی زازایی را دسیسه ای  علیه خود می پنداشتند.

همانطور که قبلاً گفته شد تنها مستمسک پاموکچو و اخلافش در زمینه ی هویت زازایی، تمایز زبانی زازایی با کُردی (خاصّه کردی شمالی) بود. از آن جا که حرکت مزبور هیچ پیشینه ی مستند تاریخی نداشته و در اصل در راستای تطمیع اغراض نژادگرایانه ی قرن گذشته به راه افتاده بود، کماکان در ادلّه ای اینان در باب تمایز زازاها از کردها چیزی به جزء تمایزات صرفاً زبان شناختی را شاهد نیستیم و دریغ از یک مدرک باستان شناختی، انسان شناختی یا بیولوژیک در این زمینه. اما در آنسوی میدان نیز اتفاقی رخ می دهد. کردها، چه زازازبان و چه کورمانجی گوی، به شدّت با تمایز زبانی زازایی و کورمانجی مخالفت ورزیده و همواره بر «گویش» بودن زازایی تاکید داشته اند. حتّی امروزه نیز وب سایت های عریض و طویلی به زبان زازایی را شاهد هستیم، نشانی آن ها در پایان نوشتار درج خواهد شد، که در تمامی مقالات و مطالب خود اکیداً بر «گویش» بودن زازایی تکیه داشته و آن را در کنار کورمانجی، سورانی و کردی جنوبی گویشی از یک زبان واحد کُردی قلمداد می کنند.

این حرکت در اصل واکنشی افراطی است به سویه ی مداخله جویانه و نژادگرایانه ای که پیش تر شرح آن رفت. لیکن باید توجه داشت که این موضوع، دلیل آن هر چه که باشد، به هیچ وجه صحت نداشته و زازایی گویش هیچ زبان دیگری نبوده بلکه به لحاظ علمی زبان شناختی زبانی مستقل و اصیل می باشد.

 

ادلّه ی علمی در باب «زبان» بودنِ زازایی

زازایی به لحاظ زبان شناختی متعلق به دسته ی زبان های ایرانی شمال غربی می باشد. تحول «دز» باستانی به «ز»، تحول «تر» باستانی به «هر» یا «ر»، تحول «چ» باستانی به «ج» یا «ژ» و حفظ «س» و «و» آغازین باستانی، زازایی را بدون تردید در دسته ی ایرانی شمال غربی جای می دهد:

 

زازایی «زان» (ریشه ی مضارع دانستن)، در کنار کردی «زان»، تالشی «زان» و پارتی «زان»

در مقابل «د» جنوب غربی در فارسی «دان»، لری «دون»، فارسی میانه «دان»

 

زازایی «ـدره» (داس)، در کنار سمنانی، مازنی و گیلکی «داره» (از ریشه ی ایرانی باستانی «دَتره»)

در مقابل «س» در جنوب غربی در فارسی و لری «داس»

 

زازایی «جنی»، در کنار کردی «ژن»، تالشی «ژِه»

در مقابل «ژ» جنوب غربی در فارسی و لری «زَن»

 

زازایی «ماسه»، در کنار کردی «ماسی»، پارتی «ماسَگ»

در مقابل «ه» جنوب غربی در فارسی «ماهی»، لری «مایی»

 

زازایی «واران»، در کنار کردی (جنوبی) «واران»، مازندرانی «وارش»

در مقابل «ب» یا «گ» جنوب غربی در فارسی «باران»، لری «بارو»

 

حال به تفاوت علمی میان زازایی و کردی می پردازیم که بیان گر تمایز زبانی این دو در قالب دو زبان مستقل است:

 

تحول «هوـ» آغازین باستانی به «وـ» در زازایی ولی «هوـ» یا «خوـ» در کردی

زازایی «واردن» در مقابل کردی «هواردن/خوارن» (خوردن)

زازایی «وَندن» در مقابل کردی «هوَندن/خوَندن» (خواندن)

زازایی «وتَن» در مقابل کردی «هوفتن/خفتن» (خوابیدن)

 

تحول «ـتر» ایرانی باستانی به «هر» یا «ر» در زازایی در مقابل «تر» یا «ت» در کردی:

زازایی «شار» (به معنی ملّت و مردم) در مقابل کردی «هِشَت» (به معنی قصبه و مردم؛ هر دو از ریشه ی ایرانی باستانی «خشتره»)

 

حفظ «چـ» آغازین ایرانی باستان در کردی، در حالی که زازایی (مانند دیگر زبان های شمال غربی و حتی جنوب غربی ایرانی) آن را به «شـ» تبدیل نموده است:

زازایی «شیَن» در مقابل کردی «چوون/چین» (رفتن)

 

حذف «ش» میانی و پایانی در کردی در مقابل حفظ آن در زازایی:

زازایی «تِشان» در مقابل کردی «تنی/تینی» (تشنه)

زازایی «آشم» در مقابل کردی (کورمانجی) «هه یو» (ماه، قمر)

 

تحول ثانویه یا حفظ «ک» آغازین باستانی در زبان کردی در مقابل تحول آن به «ه» در زازایی:

زازایی «هَر» در مقابل کردی «کَر» (خَر)

زازایی «هریَن» در مقابل کردی «کرین» (خریدن)

زازایی «هَنی» در مقابل کردی «کانی» (چشمه)


نحوه ی ساخت زمان مضارع و حال در دستورزبان زازایی با افزودن «ـَنـ» به انتهای ریشه ی مضارع افعال و ابتدای شناسه صورت می پذیرد در حالی در کردی «دـ» را به ابتدای ریشه ی مضارع افعال می افزایند (در این میان کردی لکی از «مَـ» استفاده می کند که اداتی استقراضی از زبان هورامی است و در کردی اردلانی و سلیمانی نیز از «ئَـ» استفاده می شود که صورتی دیگر از «دـ» می باشد):

زازایی «وانَنان» در مقابل کردی «دخوینم» (می خوانم)

زازایی «وازنی» در مقابل کردی «دخوازی» (می خواهی)

زازایی «شَنو/شَنا» در مقابل کردی «دچه» (می رود)

 

همانطور که از استدلالات فوق بر می آید، زازایی زبانی مستقل از کردی بوده و در کنار آن به دسته ی زبان های ایرانی شمال غربی تعلق دارد. با این حال نباید فراموش کرد که در اثر یگانگی قومی زازازبان ها و کورمانجی گویان در اثنای تاریخ بده بستان های زبان شناختی زیادی میان زبان زازایی و گویش کردی شمالی (کورمانجی) صورت پذیرفته است، به طوری که فارغ از مشابهت های واژگانی بسیار میان این دو، نحوه ی صحبت کردن و مخصوصاً لحن کردهای زازازبان و کورمانجی چنان شباهتی به یکدیگر دارد که بعضاً تشخیص تمایز آن ها به هنگام تکلم به سختی صورت می گیرد. برای مثال اکثر کردهای سورانی گوی به هنگام شنیدن زازایی و کردی کورمانجی گاهی اصلاً متوجه تمایز این دو نمی شوند. پیشینه ی کردی زازازبان ها و پیوند آنان با کردهای کورمانجی گوی چنان عمقی دارد که در مناطق قابل توجهی از نواحی زازازبان افراد محلّی خود را «کرمانج» می خوانند (زازازبان های دیگر مناطق نیز خود را «کرد»، «دِملی» یا «گینی» می نامند). امّا به هر حال این پیوند قومی و تاریخی دلیلی بر نقض مستندات علمی نبوده و پر واضح است که زازایی «زبان» بوده و گویش بودن آن افسانه ای بیش نیست.





نوع مطلب : افسانه زدایی، زبان شناسی، زبان های ایرانی، 
برچسب ها : زبان های هندواروپایی، زبان کردی، زبان زازایی،
لینک های مرتبط : تارنمای فرهنگی کردهای زازازبان، تارنمای زبان شناختی و فرهنگی کردهای زازازبان، تارنمای زازاهایی که خود را کرد نمی دانند،

       نظرات
جمعه 1 شهریور 1392
خاموش نوربخش
چهارشنبه 28 شهریور 1397 03:21 ق.ظ

Incredible a good deal of awesome info.
cialis prezzo al pubblico sialis import cialis cialis therapie cialis lowest price cialis daily new zealand we choice free trial of cialis where to buy cialis in ontario we recommend cialis info enter site very cheap cialis
پنجشنبه 15 شهریور 1397 07:13 ب.ظ

Regards. Ample information!

buying cialis overnight non 5 mg cialis generici low cost cialis 20mg cost of cialis per pill achat cialis en europe cialis para que sirve import cialis i recommend cialis generico ou acheter du cialis pas cher cialis online
چهارشنبه 14 شهریور 1397 11:16 ق.ظ

You actually said that fantastically!
drugs for sale in uk canadian medications, liraglutide canadian pharmacies that ship to us canada vagra canadian pharmacy online 24 canada drug pharmacy onesource trust pharmacy canada canadian pharmacies online prescriptions canadian pharmacycanadian pharmacy
سه شنبه 13 شهریور 1397 01:53 ب.ظ

Great write ups, Regards.
viagra nz buy discount viagra online pharmacy online buy cheap viagra canada cheap viagra online pharmacy buy viagra in malaysia buy viagra pills online buy viagra brand online how to buy viagra online without a prescription buy viagra online no prescription
یکشنبه 11 شهریور 1397 07:26 ب.ظ

Many thanks! Loads of postings.

i recommend cialis generico wow look it cialis mexico cialis 20 mg cut in half costo in farmacia cialis cialis daily dose generic cialis 5mg prix achat cialis en itali click now cialis from canada cialis dosage amounts cialis 5 mg buy
سه شنبه 23 مرداد 1397 07:35 ق.ظ

Amazing loads of terrific advice!
how to buy cheap viagra online buy viagra soft online can you buy viagra at walgreens where to purchase viagra natural viagra buy viagra at buy viagra online order viagra without rx online cheap viagra online pharmacy buy real viagra
دوشنبه 22 مرداد 1397 11:11 ب.ظ

Thanks. Plenty of info!

we recommend cheapest cialis cialis dosage amounts tarif cialis france link for you cialis price cialis coupons printable cialis preise schweiz wow cialis 20 generic cialis review uk cialis alternative cialis farmacias guadalajara
چهارشنبه 5 اردیبهشت 1397 07:58 ق.ظ

You made the point.
viagra online pharmacy cheap viagra online usa sildenafil sildenafil sildenafil usa buy viagra from canada no prescription viagra online viagra cheap buy how to get viagra prescription is it illegal to buy viagra buy viagra australia
شنبه 18 فروردین 1397 05:19 ب.ظ

Really tons of very good data.
cialis generico online discount cialis cialis lilly tadalafi acheter cialis kamagra cialis with 2 days delivery generic cialis pro cialis 5 effetti collaterali cialis cuantos mg hay buy cialis online legal cialis 5 mg funziona
پنجشنبه 2 فروردین 1397 05:01 ب.ظ

You said it perfectly..
we use it cialis online store recommended site cialis kanada cialis 20 mg fast cialis online cialis qualitat low cost cialis 20mg cialis generico postepay cialis prezzo al pubblico prezzo cialis a buon mercato buying cialis in colombia
دوشنبه 16 مرداد 1396 10:43 ب.ظ
I got this site from my pal who shared with me about this web page and
at the moment this time I am visiting this website and
reading very informative posts at this place.
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 10:12 ق.ظ
Hi, i think that i saw you visited my website so i got here
to go back the favor?.I'm attempting to find issues to improve my site!I
suppose its ok to make use of a few of your ideas!!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر