تبلیغات
زبان شناس آینده - جایگاه گویش لکی در میان زبان های ایران
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

لکی گویش مردمانی است تحت عنوان قوم لک که عمدتاً در مناطق شمال غرب و غرب استان لرستان، شرق و جنوب شرقی استان کرمانشاه و شرق استان ایلام ساکنند. در حالی که لک ها به لحاظ تاریخی جزو اقوام کرد شده اند اما امروزه لک هایی وجود دارند، خاصّه در استان لرستان، که خودآگاهی قومی نوینی را پذیرفته و خویشتن را نه کرد بلکه ((لک)) می دانند. امّا هویت سنتی کردی در میان لک زبانان استان های کرمانشاه و ایلام بسیار مشهودتر می باشد. همچنین در اثر تعامل نزدیک لک ها با طوایف لُر در طی چند صد سال گذشته، مشابهت های قومی بسیاری میان لک ها، مخصوصاً لک های استان لرستان، و لرها به وجود آمده است و بدین سبب بسیاری از لرها طایفه ی لک را یکی از طوایف لر می دانند. البته این مدعی بنیان تاریخی نداشته و شواهد زبان شناختی که در ذیل بدان خواهیم پرداخت کاملاً خلاف این مدعی را اثبات نموده و ارتباط بنیادین و تاریخی میان لرها، به عنوان یکی از اقوام اصیل جنوب غربی ایرانی، و لک ها، به عنوان یکی از اقوام شمال غربی ایرانی (به لحاظ زبانشناختی)، را نفی می کند.

باری لک ها، به عنوان مردمانی اصیل و ایرانی، یکی از اصیل ترین و زیباترین گویش های ایرانی را تکلم می کنند. این گویش که تحت عنوان ((لکی)) شناخته می شود به لحاظ علمی (برای آگاهی بیشتر و یادآوری فرق میان علم و غیرعلم به نوشتار پیشین در این وبلاگ مراجعه نمایید) متعلق به زبان های هندواروپایی بوده و در شاخه ی زبان های شمال غربی ایرانی قرار دارد.

دلایل علمی تعلق لکی به شاخه ی زبان های ایرانی شمال غربی

در مجموع با عطف به سه تحول تاریخی زبانشناختی می توان به صورت علمی جایگاه یک گویش را در مورد تعلق آن به زبان های شمال غربی ایرانی یا جنوب غربی ایرانی، مشخص نمود. پیش از پرداختن به متد علمی و ارائه ی تحولات مزبور بهتر است مختصری درباره ی دو شاخه ی فوق الذکر سخن بگوییم. شاخه های زبان های شمال غربی و جنوب غربی ایرانی یک دسته بندی علمی است که بر طبق آن زبان های ایرانی رایج در مغرب ایران زمین باستان از حداقل 2500 سال پیش بدین سو به دو شاخه ی عمده تقسیم می گردد. در شاخه ی جنوب غربی آن زبان فارسی باستان قرار دارد و در شاخه ی شمال غربی آن زبان های مادی و پارتی. به مرور زمان زبان فارسی باستان به صورت زبان فارسی میانه و بعدها به صورت فارسی نوین، فارسی دری، فارسی تاجیکی، گویش های فارسی استان های جنوبی و شمال شرقی ایران، لری و بختیاری در آمده است. در شاخه ی شمال غربی نیز در دوره ی معاصر شاهد زبان های مستقلی همچون کردی، تالشی، سمنانی، مازندرانی و غیره هستیم. حتی زبان بلوچی نیز، فارغ از محل جغرافیایی فعلی آن، به لحاظ علم زبانشناسی متعلق به دسته ی زبان های ایرانی شمال غربی است و گواه بر این حقیقت است که نیاکان بلوچان امروزی از جایی دیگر بدان جا مهاجرت نموده اند. حال به متدولوژی علمی می پردازیم که شمال غربی یا جنوب غربی بودن یک زبان ایرانی را مشخص می سازد:

همانطور که ذکر شد سه تحول تاریخی زبانشناختی در این میان معیار می باشد، تحول dz / دز باستانی، تحول s / س باستانی و تحول c / چ باستانی.

دز / dz (با صدایی شبیه به تلفظ حرف جیم در میان آذربایجانی ها یا اصفهانی ها) ایرانی باستانی در زبان های شمال غربی به z / ز تحول می یابد در حالی که در زبان های جنوب غربی به d / د تبدیل شده است. حال به بررسی نمونه های موجود در لکی، کردی، فارسی، لری و برخی زبان های دیگر ایرانی می پردازیم تا جایگاه لکی میان زبان های غربی ایرانی مشخص گردد:

((ز)) در شمال غربی ایرانی: لکی زان / زون (ریشه ی مضارع فعل دانستن)، کردی زان، پارتی زان، اوستایی زه ن

در مقابل ((د)) در جنوب غربی ایرانی: فارسی دان، لری دوون، فارسی پهلوی دان (ریشه ی دون در گیلکی و مازندرانی از فارسی وارد شده است).

 

لکی زوما (داماد)، کردی زاوا / زاما، مازندرانی زومه، پارتی زاماد، اوستایی زه مه تره

در برابر فارسی داماد، لری دووما، بختیاری دوما / دووا، فارسی میانه داماد

 

اینک به بررسی تحول س باستانی در لکی و زبان های مزبور می پردازیم. این صامت در زبان های شمال غربی ایرانی به صورت س حفظ شده اما در زبان های جنوب غربی ایرانی به ه تحول یافته است:

لکی ماسی (در اصطلاحات قدیمی به معنی ماهی)، کردی ماسی، هورامی ماساو، پارتی ماسَگ

در برابر فارسی ماهی، لری مایی، فارسی میانه ماهی (واژه ی مایی در لکی، مازندرانی و گلیکی از لغات وارداتی فارسی است).

 

آخرین تحول نیز مربوط به چ باستانی است. این صامت در زبان های جنوب غربی معاصر به ز تبدیل شده است حال آن که در زبان های شمال غربی به صورت ژ یا ج در آمده و گاهی نیز به صورت چ / ش حفظ شده است:

لکی رووژ (روز)، کردی روژ / رووژ، گیلکی روج، پارتی روژ

در برابر فارسی روز، فارسی میانه رُز

 

لکی ژیر (زیر)، کردی ژِر / ژیر، گیلکی و مازندرانی جیر

در برابر فارسی زیر، لری زیر

 

لکی رش (ریشه ی مضارع فعل ریختن)، کردی رژ / رش، گیلکی و مازندرانی ریج

در برابر فارسی ریز، لری ریز، فارسی میانه رِز

 

همانطور که از تحولات بررسی شده ی مزبور بر می آمد، لکی به لحاظ علمی و زبانشناختی به دسته ی زبان های ایرانی شمال غربی تعلق داشته و حداقل سه هزاره است که راه خویش را، همچون دیگر زبان های این دسته، از راه زبان های جنوب غربی ایرانی جدا ساخته است. بدین ترتیب ارتباط لری و لکی تنها محدود بده بستان های مربوط به تماس های متاخر میان اقوام لر و لک بوده و به لحاظ علمی پر واضح است که گویش ایرانی لکی مستقل و متفاوت از لری و دیگر زبان های جنوب غربی ایرانی تکوین و توسعه یافته و ((لُری بودنِ)) لکی افسانه ای بیش نیست.


دلایل علمی تعلق لکی به گویش های زبان کردی

حال به رابطه ی میان گویش لکی و زبان کردی می پردازیم. کردی به لحاظ علمی پیوستاری است گویشی، متشکل از گویش هایی که در اصل از شاکله ی زبانی واحد را شکل می دهند. پیوستار گویشی بدین معنی است که برای مثال در مناطق کردزبان اگر فردی از منطقه ای به منطقه ی دیگر سفر کند شاهد تمایز گویشی اندکی خواهد بود که به سبب تناوب این تمایزات در فواصل طولانی به تفاوت هایی عمیق بدل می گردند. برای مثال درک کردی کرمانشاهی برای یک سنندجی راحت و درک کردی مهاباد نیز برای سنندجی ها به همان اندازه راحت است. اما درک کردی مهابادی برای کردهای کرمانشاه و بالعکس به همین سهولت نخواهد بود.

باری زبان کردی به لحاظ علمی متعلق به شاخه ی زبان های شمال غربی ایرانی است (همانطور که در استنتاجات بالا نیز مشاهده شد). گویش لکی نیز به لحاظ زبانشناختی به دسته ی گویش های کردی جنوبی تعلق دارد (دکتر باغ بیدی، 1380).

اینک به بررسی معیارهای کُردی بودن یک گویش شمال غربی ایرانی می پردازیم. از دیدگاه علم زبانشناسی هویت قومی افراد و طوایف هیچ ارتباطی به حقایق زبانشناختی آنان ندارد. برای مثال اهالی منطقه ی اورامانات خود را جزء اصیل ترین کردها می دانند حال آن که زبان ها به لحاظ علمی با زبان قاطبه ی کردها تفاوت دارد. همین موضوع در مورد لکی و هر گویش دیگری نیز صادق است و تعیین موقیعت علمی زبانشناختی باید با عطف به متدولوژی زبانشناختی صورت پذیرد و بس. به لحاظ علمی می توان مشخصات خاصّه و مشترکات ویژه ی گویش های زبان کردی را در قالب زیر تبیین نمود:

حفظ چ باستانی آغازین در فعل رفتن: لکی  چن / چوون؛ دیگر گویش های کردی چوون / چین

در برابر ش در دیگر زبان های شمال غربی و جنوب غربی ایران: پارتی شو-، فارسی میانه شودن، فارسی شدن (در اصل به معنی رفتن)، لری همدانی شیه، هورامی شیای، زازایی شیایش و حتی اوستایی شیه و-

 

حذف ش میانی و پایانی: لکی تِنه (تشنه)، د.گ. کردی تینگ / تینوو / تینی؛ لکی دوونه (دیروز)، د.گ.کردی دوینه / دوکه / دوه (از ریشه ی دوش با حذف ش)

این تحول در هیچ یک از زبان های دیگر شمال غربی ایرانی وجود ندارد.

 

حفظ صامت و در هو- آغازین باستانی: لکی هواردن (خوردن)، د.گ.کردی خواردن / هواردن / خوارن

در برابر تالشی هرده، مازندرانی خِردن

 

حفظ ت باستانی: لکی چتر (اصل، نژاد)، د.گ.کردی چتر / چه ته ر

این ویژگی در هیچ یک از دیگر گویش های شمال غربی ایرانی وجود ندارد (قیاس کنید با فارسی چهره، عاریتی از پارتی چیهر، مازندرانی خوجیر یا حتی اوستایی چیثره که ت را به ث تحول داده است).

 

تبدیل چ باستانی به ش (در برخی افعال): لکی ووش (ریشه ی مضارع فعل گفتن)، د.گ.کردی ووش / بشتن

لکی رش (ریشه ی فعل ریختن)، د.گ.کردی رش

این حالت در دیگر زبان های شمال غربی ایرانی رواج ندارد.

 

تبدیل رز باستانی به ز: لکی هاز (از ریشه ی هَرز که در اصل به معنی انداختن و رها کردن بوده و سپس در کردی به معنی نیرو درآمده است)، د.گ.کردی آز / هاز / هِز

لکی هزا (پرنده ای کوچک «؟ از ریشه ی اوستایی اِرِزفیه) قیاس کنید با فارسی باستان اردفیه » فارسی میانه اَلووگ، کردی هه لوو (واژه ی وارداتی از فارسی) به معنی عقاب

 

از بررسی های فوق مشخص می گردد که لکی نیز به دسته گویش های زبان کردی تعلق دارد. اکنون به برخی مشابهت های منحصر به فرد واژگانی میان لکی و دیگر گویش های کردی می پردازیم:

 

لکی زویردونن / زویرهورادن، د.گ.کردی زوران / سوور خورادن؛ از ریشه ی ز-ورته؛ این ریشه در هیچ یک از زبان های دیگر شمال غربی ایرانی وجود ندارد.

لکی اِژار (فقیر)، د.گ.کردی هه ژار / اِژار / ژار؛ دیگر زبان های شمال غربی ایرانی فاقد این واژه اند.

لکی به وی (عروس)، د.گ.کردی وه وی / بووک / بودی (از ریشه ی وه دی) حال آن که دیگر زبان های شمال غربی و حتی جنوب غربی ایرانی دارای ریشه ی اصلی وه دوو هستند » تالشی وه یب، زازایی وه یوه، هورامی وه یو، فارسی میانه بیوگ.





نوع مطلب : افسانه زدایی، زبان شناسی، زبان های ایرانی، گویش شناسی، 
برچسب ها : زبان شناسی کُردی، گویش شناسی، زبان های ایرانی، گویش کردی جنوبی،
لینک های مرتبط :

       نظرات
جمعه 25 مرداد 1392
خاموش نوربخش
شنبه 18 شهریور 1396 05:29 ق.ظ
I'm impressed, I have to admit. Rarely do I come across a
blog that's both educative and engaging, and
without a doubt, you have hit the nail on the head.
The issue is something which not enough people are speaking intelligently about.
I am very happy I stumbled across this during
my search for something concerning this.
یکشنبه 22 مرداد 1396 10:03 ب.ظ
زنده باد ایران ، اینکه یگ امتی به دنبال هویت گمشده ی خود باشند و اعلام موجودیت بکنند نه تنها کار بدی نیست بلکه بسیار هم خوب است ، ما ملت لکستان به خاطر سادگی و هم دلی و صداقتی که با همسایگانمان لرها و کردها داشته ایم و متاسفانه این امر موجب سو،استفاده و سرقت خیلی از داشته های فرهنگی ادبی و علمی و امثالهم از سوی این برادران همسایه گردیده است ، لکن ملت لکستان اعلام موجودیت می کند و هنوز زنده است و عزیزان و مدافعان و فعالان دلسوز لکستان بیدارند و اجازه نمی دهند این میراث گرانبها و این قوم اصیل و نجیب بیشت از این مورد دستبرد قرار بگیرد و از نام لکستان در موردهای سیاسی به عنوان ابزار سیاسی و برای اهداف سیاسی بازیچه قرار گیرد ، من لکم و پیشینه و تاریخ هزاران ساله دارم ، من لکم و با اصالتم و هرگز دوست ندارم شهروند درجه ی دوم و سوم کردستان باشم من لکم و دوست ندارم شهروند درجه دوم لرستان باشم ، من لکم مرا با نام نامی لکستان بزرگ کنگاور ، هرسین ، نورآباد ، صحنه ، الشتر ، بیستون ، دینور ، ، کوهدشت، شیروان ، چرداول ، بدره ، آبدانان ، دره شهر ، نهاوند ، چقلوندی و خرم آباد و کرمانشاه وایلام و همدان بشناسید (بژیت هزار سال و سربرزی و سلامتی)
یکشنبه 22 مرداد 1396 12:29 ق.ظ
(زنده باد ایران زنده باد کرد و لک )با وجود اشتراکات زبانی و فرهنگی لکی و کردی واینکه بنده به عنوان یک لکستانی اهل الشتر که ارادت خاصی نسبت به مردم کرد و کردستان دارم حضور شما برادران عزیز کردم عارضم که زبان لکی همانگونه که مستحضرید با وجود بیش از ۳۰۰۰۰۰هزار واژه ی مستقل و ادبیات کتبی و شفاهی و بسیار غنی وووود که دارد 912 تواسط انجمن زبانشناسان کشور به عنوان یک زبان مستقل شناخته شد و ثبت ملی گردید ، بنده این دست آور بزرگ را به تمام فعالان و مدافعان زبان و ادبیات لکی صمیمانه تبریک می گویم ، انشاالله و تعالی که در آینده ای نزدیگ شاهد پیشرفت های چشمگیرتر و استانی شدن لکستانی بزرگ باشیم ،(هربژی کردستان و کورد و کورده واری هر بژی لکستان مستقل و بزرگ ، محمدامیر احمدی (لک امیر الشتر)
شنبه 21 مرداد 1396 10:09 ب.ظ
شاوال ، کراس ، کلاش ، پیا ، ژن، بچم بچو چیه ن ، هات ، هاتن ، بوری ، بور ه ن ، گه رک به معنی نیاز ، کینی یا کانی ، ژار یعنی فقیر ، دت ، کور ، دا ، برا ، میمی ، زوما ، په پی پروانه ،ئور یا هور ابر ، ئاگه ر ، ئاو ، ر ه ش به معنی سیاه ، گمال سگ نر ، کیسل ، منگا گاو ، حه ری به معنی گل ، بزان زانستن مزانم زانا نمزانم ، تور توران قهر ، ژیر یعنی زیر ، دریژ دراز ، ژان یا ژو درد ، ژان گرتن ، زیه م زام بریاین زخمی شدن بریده ، کاواو کباب ، کولیا پخته ، کاو کبود آبی ، ئسکه ایسه الان ، ژی ژیاین بژین زنده ، فره زیاد ، هاوال هاوالپرسی ، چه قل شغال ، تلیا له شدن ، خوا نمک ، شیت دیوانه ، چه مر مصیبت ، تاویا آب شدن ، ایواره غروب
شنبه 10 تیر 1396 01:48 ق.ظ
First off I want to say awesome blog! I had a quick question which
I'd like to ask if you do not mind. I was curious to find out how you
center yourself and clear your thoughts before writing.

I have had difficulty clearing my mind in getting my ideas out.
I truly do take pleasure in writing however it just seems like the first 10 to 15 minutes tend to be
lost just trying to figure out how to begin. Any recommendations or hints?
Many thanks!
پنجشنبه 28 اردیبهشت 1396 09:20 ق.ظ
Hi there just wanted to give you a quick
heads up. The text in your article seem to be running off the screen in Chrome.
I'm not sure if this is a formatting issue or something to
do with browser compatibility but I figured I'd post to let you know.
The design and style look great though! Hope you get the problem
fixed soon. Cheers
جمعه 8 خرداد 1394 11:34 ب.ظ
سپاس از مطلب مفیدتان...من یه کرمانشاهی لک هستم که بسیار به پیشبرد فرهنگ لک ها متمایلم،اگر همکاریی در زمینه از دستم برمی آد به صلاحدیدتان،خوشحال میشم راه رو برام نمایان کنید.رشته من ادبیات فارسیه
چهارشنبه 30 مرداد 1392 07:26 ب.ظ
سلام بنده از مطالبت دروبم استفاده میکنم
خاموش نوربخش با سلام؛ سپاس دوست عزیز.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر