تبلیغات
زبان شناس آینده - ریشه ی باستانی harz در زبان کردی
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

ریشه ی باستانی *hardz- در زبان های ایرانی به معنی «رها کردن» و «به پیش فرستادن» است. این ریشه در زبان اوستایی به صورت harz- ضبط شده است و در زبان فارسی باستان به صورت hard- (دقّت شود به تمایز z در زبان های شمال غربی و d در بان های جنوب غربی ایرانی). ریشه ی مزبور به مرور زمان دستخوش تغییرات معناشناختی گردیده و معانی مزبور را در زبان های مختلف ایرانی نوین به خود می گیرد: «عفو کردن»، «روانه کردن»، «اجازه دادن» و «پرتاب کردن».

در این میان معنای «اجازه دادن» یا «گذاردن» نمود بیشتری دارد. در فارسی میانه، به عنوان زاده ی مستقیم زبان فارسی باستان، این ریشه با تحول rd به l، که به زعم زبان شناسان مخصوص زبان های ایرانی جنوب غربی است، از hard- به صورت hil- در آمده و در فارسی کلاسیک (متون ادبی قرون اولیه ی پس از اسلام) به صورت «هلـ» از ریشه ی «هلیدن» یا «هشتن» حفظ می گردد.

در زبان های شمال غربی ایرانی امّا اکثر این زبان ها، من جمله کردی، مازندرانی و گیلکی (که اتفاقاً بیشترین تعداد گویش وران را نیز در این دسته دارا می باشند) ریشه ی اصلی باستانی harz- شمال غربی ایرانی را از دست داده و در عوض صورت فارسی، جنوب غربی ایرانی، آن را قرض گرفته اند: کردی «بِلا» و مازنی «بهِل» (به معنی «اجازه بده»، «بگذرا») و بلوچی «ایلَگ» به معنی «گذاشتن». در این میان ولی زبان هایی که کم تر با فارسی سر و کار داشته اند یا به نحوی ایزوله بوده اند صورت اصیل باستانی این فعل را حفظ کرده اند: زازایی «اَرزهَ»، به معنی «پرتاب کن»، هورامی «بازهَ»، به معنی «اجازه بده» و تالشی «هَرزـ» در مقام ریشه ی مضارع به معنی «اجازه دارن».

امّا با این وجود صورت اصیل این ریشه ی باستانی را می توان به صورت خشک شده (frozen) در عبارتی کردی یافت که در گویش های مرکزی و جنوبی کردی رواج دارد: «تو مه زه» (با تلفظ «تو مَزَ»). این اصطلاح معادل عبارت فارسی «تو نگو» یا «نگو» در بستر معنایی ذیل می باشد:

«هر چی کلید انداختم در باز نشد، نگو آقا در رو از پشت قفل کرده کلیدام روشه».

ارتباط معناشناختی صورت باستانی harz- با مفهوم «گفتن» آن است که معنای «اجازه دادن و رخصت دادن» به صورت «امر کردن و فرمودن» گسترش معنایی یافته است. درست مانند ارتباط میان «فرمان» و «فرمودن». نتیجتاً این فعل باستانی در زبان کردی به صورت «فرمایش کردن» یا «فرمودن» حفظ شده است.

واریانت های موجود دیگر از این عبارت به این شرح می باشند: «تو مه رزا»، «تو مه ز» و «تو مه س». نکته ی حائز اهمیت این است که از قرار معلوم صامت «هـ» از ابتدای ریشه حذف شده است، مانند کردی هورامی «آزـ» و زازایی «ئه رزـ»، که حکایت از آن دارد که این ریشه ی باستانی در میان کردان با حذف صامت آغازین همراه بوده است. نکته ی دیگر در این میان تبدیل «رز» باستانی به «ز» در کردی می باشد: مه رز » مه ز (در کردی اردلانی «ز» گاهی به «س» تبدیل می شود و نتیجتاً به جای «مه ز» شاهد «مه س» هستیم). یکی دیگر از شواهد تبدیل «رز» باستانی به «ز» در کردی واژه ی «گازی» می باشد که برگرفته از صورت باستانی «گَرزهَ» می باشد.

از قرار معلوم اصطلاح «تو مرز» به صورت پراکنده در گویش برخی روستاهای تویسرکان نیز مشاهده شده است که با عطف به تعلق گویش های مزبور به دسته ی جنوب غربی زبان های ایرانی، حفظ «رز» ایرانی باستان در این زبان ها اصالت نداشته و این اصطلاح وام واژه ای است از گویش های کردی که در  مجاورت آن ها گویش می شود.   





نوع مطلب : اتیمولوژی (ریشه شناسی)، زبان شناسی، زبان های ایرانی، گویش شناسی، 
برچسب ها : Kurdish etymologies، ریشه ی واژگان کردی، فعل هرز در کردی، هشتن و هرزیدن، افعال باستانی در کردی، تو مه رز،
لینک های مرتبط :

       نظرات
پنجشنبه 7 شهریور 1392
خاموش نوربخش
شنبه 14 مرداد 1396 08:49 ق.ظ
What a data of un-ambiguity and preserveness of precious know-how concerning unexpected emotions.
یکشنبه 4 تیر 1396 09:25 ب.ظ
بسیار ریشه از خود نوشتن در حالی که
صدایی دلنشین در آغاز آیا نه
نشستن بسیار خوب با من پس از برخی از زمان.
جایی در سراسر پاراگراف شما قادر به من مؤمن اما تنها برای while.
من با این حال مشکل خود را با فراز در منطق و یک
خواهد را سادگی به کمک پر کسانی که شکاف.
در این رویداد شما که می توانید
انجام من می قطعا بود مجذوب.
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 01:09 ب.ظ
Hello to every one, because I am actually keen of
reading this webpage's post to be updated on a regular basis.
It includes pleasant data.
پنجشنبه 31 فروردین 1396 09:23 ب.ظ
Wow, this post is fastidious, my sister is analyzing
these things, therefore I am going to inform her.
چهارشنبه 23 فروردین 1396 10:53 ب.ظ
Very good blog post. I absolutely love this site. Continue the
good work!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر