تبلیغات
زبان شناس آینده - اتیمولوژی واژه ی «بَرد» در زبان های کردی، لری و سیوندی
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

ریشه شناسی (اتیمولوژی)، ریشه ی واژگان ایرانی، زبان های ایرانی، زبان شناسی کردی، واژه ی «برد»

واژه ی «بَرد»، به معنای سنگ، در زبان های کردی (از دسته ی زبان های شمال غربی ایرانی) و لری (از دسته ی زبان های جنوب غربی ایرانی) از واژگان شاخص به شمار می رود. بدین ترتیب که با عطف به گستردگی متغیرها و تلوّن گویش های این دو زبان، معمولاً واژه ی برد (با املای خط کردی عربی «به رد») معمولاً یک پای ثابت اکثر گویش های این دو زبان محسوب می شود. علاوه بر این بَرد را می توان در دو زبان دیگر که توسط کردنژادان گویش می شود، یعنی زبان های گورانی (هورامی) و زازایی نیز مشاهده نمود. واژه ی معادل سنگ در زبان سیوندی (از زبان های شمال غربی ایرانی که در ناحیه ی بسیار محدودی در مرکز ایران گویش می شود) نیز به صورت «وَرد» می باشد که با عطف به هم دستگی کردی، زازایی و هورامی با سیوندی در دسته ی زبان های شمال غربی ایرانی می تواند حاکی از همریشگی آن با «برد» باشد.

عمده تحقیقی که تاکنون در باب اتیمولوژی، یا ریشه شناسی، واژه ی برد صورت پذیرفته است مربوط به جناب آقای ابوذر همّتی، از اعضای هیئت علمی دانشگاه یاسوج، است. ایشان پس از تطبیق موارد فوق به این نتیجه ی درست می رسند که با توجه به وجود واریانت «ورد» در سیوندی، احتمال قرین به یقین صورت متاخر واژه ی برد نیز همین ورد بوده است (با عطف به تغییر صامت «و» به «ب» در کردی و لری و همچنین حفظ «و» باستانی در سیوندی). ایشان سپس صورت ایرانی میانه ی «وَرت*» و صورت باستانی «وَرته*» را به عنوان ریشه ی برد/ورد معرفی کرده و آن را از ریشه ی باستانی معادل «گردیدن» دانسته اند.

از کلیه تا سنگِ کلیه!

بنده نیز کاملاً با رأی ایشان در زمینه ی تقدم صورت «ورد» موافق هستم. اما در این راستا ذکر تبیینات دیگری را نیز خالی از لطف نمی دانم. به زعم اینجانب فحوای ریشه ی برد/ورد نه به سبب معنای غلطیدن و گردیدن، چنان که ایشان ذکر نموده اند، بلکه به جهت شباهت سنگ، مخصوصاً سنگ های کوچک و ریز، به کلیه (خاصّه کلیه ی احشام) مقتبس گردیده است. ریشه ی باستانی معادل کلیه vrd-ka می باشد که در فارسی نوین به صورت «گُرده» حفظ شده است. واژه ی معادل کلیه در کردی لکی، یعنی «گورداله» نیز واژه ای قرضی از زبان فارسی است. دیگر گویش های کردی جنوبی دارای واژه ی «گورچگ» بوده و در کردی مرکزی (سورانی) شاهد «گورچیله» و در کردی شمالی نیز «گورچک» را شاهدیم که همگی مانند گورداله در لکی، وام واژه هایی از فارسی میانه هستند.

باری صورت های فوق الذکر همگی به سبب تحول «و» باستانی به «گ» وام واژه هایی از جنوب غربی ایرانی (فارسی یا لری) هستند. صورت اصیل شمال غربی برای واژه ی کلیه را می توان در زبان گورانی (هورامی) و زازایی به شکل «ولک» (wilk/vilk) مشاهده نمود. در این واژه البته شاهد تحول rd به l هستیم، اما w/v باستانی حفظ شده و واژه مستقل از فارسی و زبان های جنوب غربی ایرانی تحول یافته است. واژه ی ولک به معنی کلیه را می توان در کردی اردلانی (از زیرگویش های کردی مرکزی) و همچنین در برخی واریانت های لکی (مخصوصاً در میان عشایر) نیز یافت که به احتمال زیاد واژه ی استقراضی از گورانی می باشد زیرا تحول rd به l در واژگانی که اصالتاً کردی باشند مشاهده نشده است. باری شاید اصیل ترین صورت شمال غربی «وردکه» باستانی به معنی کلیه را بتوان در مازندرانی «وَکه» دید که در آن rd به  تبدیل شده و سپس پیش از k حذف گردیده است. هر چند واژه ی کورمانجی (کردی شمالی) «ورچک» (vircik) به معنی کلیتوریس (اندام جنسی زن) نیز احتمالاً گویای صورت اصیل «وردکه» باستانی در کردی باشد که با تغییر معنا (احیاناً منتج از تشبیه کلیتوریس به قلوه یا کلیه ای کوچک) از گزند جایگزینی با واژگان قرضی در امان مانده است.

به هر حال تشبیه سنگ و ریزه سنگ به کلیه نیز مسیر مشابهی را در زبان های کردی، سیوندی و لری پیموده و از طریق کردی وارد دیگر زبان های کردنژادان، یعنی گورانی (هورامی) و زازایی نیز گردیده است (زیرا در صورت اصیل بودن می بایست به جای برد در این زبان ها شاهد صورت «ورد» بودیم، مانند سیوندی). این نوع استعاره حتّی در زبان فارسی و خاصّه فارسی روزمره نیز دیده می شود: قلوه سنگ. در حقیقت واژه ی ورد/برد نیز با عطف به حفظ rd صورتی اصیل با معنی اولیه ی کلیه بوده است که پس از مرور زمان و حتی جایگزینی واژه ی اصلی کلیه در کردی با معادل فارسی آن، کماکان به حیات خویش ادامه داده و حفظ شده است. در مورد لری، با توجه به تحول v به b ظنّ آن می رود که این واژه از کلمات استقراضی از کردی باشد، چرا که در غیر این صورت می بایست علی القاعده شاهد صورتی همچون «گُرد» می بودیم نه «برد». برای مثال در گویش کازرونی، که همانند لری در دسته ی زبان های ایرانی جنوب غربی قرار دارد، شاهد صورت «کُرتیک» به معنی قلوه سنگ می باشیم که نشان گر تحول ثانویه ی g به k است. واژه ی اصلی برای کلیه در لری و زبان های نزدیک به آن، مانند فارسی، نیز خود گواهی دیگر بر این مدعی است: gorde/gurdag   

جالب است که صورت فارسی «گرده»، به معنی کلیه، در برخی زیرگویش های کردی جنوبی و در کردی اردلانی (رایج در سنندج) به صورت «کوچگ» درآمده و معنای سنگ یا قلوه سنگ را می دهد و مثلاً در کردی اردلانی «کوچگ» وارداتی از فارسی جای «برد» کردی را گرفته است.

باری تحول معنایی مفهوم «کلیه» و تعمیم آن به مفهوم سنگ در زبان های شمال غربی و جنوب غربی ایرانی نکته ای جالب توجه می باشد.





نوع مطلب : اتیمولوژی (ریشه شناسی)، زبان شناسی، زبان های ایرانی، 
برچسب ها : زبان شناسی کُردی، زبان های ایرانی، اتیمولوژی (ریشه شناسی)،
لینک های مرتبط :

       نظرات
یکشنبه 27 مرداد 1392
خاموش نوربخش
جمعه 17 آذر 1396 10:36 ب.ظ
Write more, thats all I have to say. Literally, it seems as though you relied on the
video to make your point. You obviously know what youre talking about, why waste
your intelligence on just posting videos to your weblog when you
could be giving us something informative to read?
شنبه 30 اردیبهشت 1396 03:24 ق.ظ
I know this web site presents quality dependent posts and extra stuff, is there any other
site which offers such things in quality?
چهارشنبه 30 تیر 1395 03:13 ق.ظ
با سلام
واژه ولگ، به فراوانی در کنار واژه گورچک یا گورچه در استان ایلام استفاده می شود به نحوی که با کوچکترین آسیب یا فشار به پهلوها سریعا گفته می شود ولگم دریا یا ولگم نَوریای . در ضمن گورده یا گوردگ کلمه ای پهلوی است که قدمت آن حداقل 2000 سال است و هیچ ارتباطی با فارسی امروز ندارد. نمیدانم چگونه به این نتیجه رسیده اید که فقط شما و کرمانجها میگید ولگ ،ولگ کلمه کاملا شناخته شده در کردی استان ایلام است.
شنبه 14 آذر 1394 01:41 ب.ظ
با عرض سلام و تشکر و خسته نباشید... واژه وَرد که فرموده اید با گردیدن همریشه است، کاملاً درست، اما دوست محترم وَرد در کردی به معنای زمین شخم زده و دگرگون شده است. وَرد به معنای غلتیده در اینجا معنا دارد نه در بَرد. اتفاقاً بَرد در کردی به معنای سخت است و ورد به معنای نرم...دو واژه بَرد و وَرد همانند تَر و بر همقافیه و متضاد همند.
2- میفرمایید در کردی نمونه دیگری برای تبدیل rd به l نداریم، جالب است، من پس از کمتر از یک دقیقه قکر کردن به واژه زّرّدّ که به دّلّ ، و واژه وَرد به گولّ رسیدم. سیر حرکت واژه ها از کردی به فارسی است. من میتوانم این ادعا را به شکلی علمی اثبات کنم...اتیمولوژی بسیاری از واژگان فارسی نزد من است. بفرمایید آیا تا حال اتیمولوژیستهای فارسی زبان هیچگاه از راه واژه رشت و البرز به جهت شمال و سیرجان به جهت جنوب رسیده اند؟ بیایید من تمام جغرافیای شناخته شده 5000 سال پیش تا امروز را نه فقط در فارسی بلکه رد آنها را در تمام زبانهای هندواروپایی برای شما با دلیل و مدرک زبانشناسی برایتان تشریح کنم. ما میدیانیها از ناممان پیداست، که مرکز دایره جغرافیای شناخته شده زمانهای دور هستیم. ما وارثان زبان و فرهنگ جغرافیایی هلال طلایی هستیم. آدرس ایمیلم هست. والسلام... یک اتیمولوژیست بیسواد کورد.
جمعه 20 دی 1392 09:19 ب.ظ
جناب فارسی میانه نکن زبان ساسانیان زبان کوردی بوده و زبان فارسی امروزی هیچ ربطی به زبان ساسانیان و اشکانیان نداره و فرهنگستان زبان ایران دارن کلمات کوردی رو با تغییراتی وارد زبون فارسی میکنن زبان فارسی امروزی قدمتی 80ساله داره
دکتر روحانی زبان شناس بزرگ کورد در آلمان اگر تمام کلمات تورکی و عربی ... از زبان فارسی حذف کنیم هرچی باقی خواهد ماند کوردی است بدون شک.
دیگه لطف کن درباره ی زبان کوردی مطلب ننویس بیخیال زبان کوردی بشو برو سراغ زبان های دیگر
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر