تبلیغات
زبان شناس آینده - «خرس» در زبان های غربی ایرانی
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

خرس در زبان های ایرانی، خرس در فارسی، تالشی، کردی، زازایی، هورامی، اورامی، گورانی، زازاکی، خرس در ایرانی باستان، طبقه بندی زبان های ایرانی، زبان های ایرانی شمال غربی، زبان های ایرانی جنوب غربی

زبان های ایرانی منبعث در غرب ایران را به دو دسته ی شمالی و جنوبی تقسیم می کنند. این تقسیم بندی را می توان از قدیمی ترین اسنادی که از زبان های ایرانی به جای مانده است نیز آغاز نمود و بدین ترتیب فارسی باستان را در دسته ی جنوب غربی قرار داد و پارتی و با کمی تسامح اوستایی را در دسته ی شمال غربی (زیرا کماکان در دسته بندی دقیق زبان اوستایی تردیدهایی وجود دارد).

یکی از وجوه تمایز عمومی زبان های شمال غربی ایرانی و جنوب غربی ایرانی را می توان در گنجینه ی لغات این زبان ها بررسی نمود. گاه برخی واژه ها یا ریشه های افعال مشترک می توانند دالّ بر تعلق زبان یا گویشی به یکی از این دو دسته قلمداد گردند. برای مثال ریشه ی باستانی «وَچـَ» به معنی «گفتن» در زبان های شمال غربی ایرانی دیده می شود در حالی که معادل آن در زبان های جنوب غربی ریشه ی باستانی «گَئوپـَ» می باشد (قیاس کنید با «واژ» در تالشی، «وشـ» یا «بِژـ» در کردی با «گوـ» در فارسی و لری).

در این نوشتار به بررسی واژه ی معادل «خرس» در برخی زبان های شمال غربی و جنوب غربی ایرانی از این منظر می پردازیم. زبان های مورد بررسی عبارتند از: تالشی، مازندرانی، کردی، گورانی (هورامی)، زازایی و فارسی.

ریشه ی هندوایرانی باستانی واژه ی «خرس» عبارت است از «اَرکشَه». این ریشه در زبان اوستایی به صورت «اَرخشَـ» درآمده است. صامت «خ» میانی از میان رفته و صورت «ارشَه» باقی می ماند.

عمده تحولات صورت گرفته در زبان های نوین ایرانی در مورد این واژه به دو بخش محدود می گردد: تحول «رشـ» باستانی و حفظ با افزودن «هـ» به ابتدای ریشه. این واژه در فارسی به صورت «خرس» شده است. «خرس» در فارسی نشان گر صورت پیشین «*هرس» می باشد که در آن «هـ» به آغاز ریشه افزوده شده و «رشـ» باستانی به «ـرس» تبدیل گردیده است. تحوّل مشابهی در زبان تالشی صورت می پذیرد: تالشی شمالی «هرس» و تالشی جنوبی «خرس»، نشانگر تکوین آوایی مشابه فارسی هستند. در زبان مازندارنی امّا با این که «رشـ» باستانی به «(ـر)س» تبدیل شده است امّا در غالب واریانت ها «هـ» به آغاز ریشه افزوده نشده است: «اَرس» و «اَس».

در زبان های گورانی (هورامی) و زازایی شاهد حفظ «رشـ» باستانی به صورت «ـشـ» هستیم که رویکردی متفاوت نسبت به فارسی، مازنی و تالشی محسوب می شود. با این حال «ـر» نیز حذف شده است و از این منظر هم زبان های گورانی زازایی متفاوت از دیگر زبان های ایرانی می باشند. همچنین افزایش «هـ» به آغاز ریشه در واریانت های آن ها مشاهده می شود: «هَش» و «هَشَه».

متفاوت ترین تحوّل آوایی را شاید به گونه ای در زبان کردی شاهد باشیم: حفظ «رشـ» باستانی به صورت «ـرچ» در کردی:

کردی شمالی: هرچ، هورچ

کردی مرکزی: ورچ

کردی جنوبی: هرچ

در کردی جنوبی امّا بعضی زیرگویش ها و لهجه ها واژه ی «هرس» یا «هرز» را نیز به نمایش می گذارند که وام واژه ای است از صورت پیشین فارسی «خرس». می توان زبان های غربی ایرانی را بر اساس واژه ی معادل «خرس» در آن ها رده بندی نمود:

کردی: هرچ/هورچ/ورچ

 

گورانی: هَش/هَشَه

زازایی: هَشَه       

 

فارسی: خرس

تالشی: هرس/خرس

مازنی: اَرس/اَس





نوع مطلب : اتیمولوژی (ریشه شناسی)، زبان شناسی، زبان های ایرانی، گویش شناسی، 
برچسب ها : خرس در زبان های ایرانی، اتیمولوژی خرس، خرس در کردی، bear in Iranian lanaguages، bear in Kurdish، bear in Talyshi، bear in Zaza-Gorani،
لینک های مرتبط :

       نظرات
سه شنبه 12 شهریور 1392
خاموش نوربخش
جمعه 3 آذر 1396 04:57 ب.ظ
وقتی کسی مقاله ای می نویسد، فکر می کند که یک کاربر در اوست
ذهن را که چگونه کاربر می تواند آن را بداند. به همین دلیل است که این پاراگراف عالی است.

با تشکر!
شنبه 14 مرداد 1396 08:15 ق.ظ
Good blog you have here.. It's difficult to find high
quality writing like yours nowadays. I truly appreciate people like
you! Take care!!
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 11:19 ق.ظ
My spouse and I absolutely love your blog and find most of your post's to be what precisely I'm looking for.
Would you offer guest writers to write content for yourself?
I wouldn't mind writing a post or elaborating on most of the subjects you write concerning here.
Again, awesome web site!
چهارشنبه 9 فروردین 1396 05:31 ب.ظ
ظاھراً Hrachia Adjarian در کتاب خود تحت عنوانDictionary of Armenian Roots واژەی ھرچ کردی را واموژەای از ارمنی Arj پنداشتەاست. متاسفانە بە زبان ارمنی بود از آن سر در نیاوردم بە ھمین خاطر نمی توانم آن را بپذیرم یا رد کنم. بدبختانە اینجا ھم نمی توان لینک را کپی کرد. اگر شما از استدلال ایشان مطلعید و آن را نادرست می دانید لطفاً ما را ھم از استدلال خودتان مطلع کنید. سپاس.
دوشنبه 25 خرداد 1394 12:36 ق.ظ
با درود.ما به خرس اَش،هَش و خِرس نیز می گوییم.
جمعه 15 شهریور 1392 12:47 ق.ظ
باسلام
به روزم
حضورتان مایه افتخار است
خاموش نوربخش :با سلام؛ ممنون از اطلاع تان.
به روی چشم.
پنجشنبه 14 شهریور 1392 09:19 ب.ظ
با تشکر از اطلاعات مفیدتون/
تحقیقاتتان ارزشمند است، پیشنهاد می کنم برای وبلاگتان قفل کلیک راست و منع کپی بگذارید...
گرچه اگر کسی بخواهد کپی کند، دیوار چین را هم از سر راه بر می دارد!!!
خاموش نوربخشبا سلام؛ ممنون از حسن نظرتون.
دقیقاً همینطور است که می فرمایید. بشر مانع ستیز است و هر مانعی بر سر او باشد را به نحوی از میان خواهد برد.
نتیجتاً بنده محدودیتی در استفاده از مطالب وبلاگ قائل نشدم، مگر این که در مقالات و موارد علمی از آن ها بدون ذکر منبع استفاده شود. که صد البته در این حالت نیز در صورتی که مقاله ی مزبور در منبع معتبر بین المللی منتشر گردیده باشد، به سهولت با عطف به تاریخ درج این مطالب در پایگاه داده های اینترنتی، قابل پیگیری است.

مجدداً ممنون از توجه تان.
چهارشنبه 13 شهریور 1392 12:46 ب.ظ
سلام. ممنون. جالب بود. استفاده کردم
خاموش نوربخش :سلام؛ ممنون از حسن توجه تون عزیز.
چهارشنبه 13 شهریور 1392 08:35 ق.ظ
salam
va sepas
خاموش نوربخش :سلام؛ ممنون از حضورتون.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر