تبلیغات
زبان شناس آینده - اتیمولوژی و نمادشناسی مریخ (بهرام)
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

نوشتار حاضر دومین مطلب در باب اتیمولوژی و نمادشناسی سیّارات منظومه ی شمسی می باشد که به شبیه ترین سیّاره به زمین، یعنی «مریخ»، اختصاص یافته است. توجه شود که استعاره های عرفانی که ذیلاً شرح آن ها می رود صرفاً مجازهایی ادبی و ذهنی بوده و نباید به هیچ وجه من الوجوه با مصادیق عینی اشتباه گرفته شوند.

 

اتیمولوژی و کلیّاتی در باب مریخ (بهرام)

سیّاره ی مریخ چهارمین سیاره از خورشید می باشد. مریخ از میان دیگر سیارات منظومه ی شمسی شبیه ترین شرایط اقلیمی را به زمین دارد و از این رو مورد توجه پژوهشگران علوم فضایی قرار گرفته و به سبب نزدیکی آن به زمین نخستین سیاره ای است که مصنوعی از سیاره ی انسان ها را پذیرا شده: مریخ نوردِ ناسا.

این سیاره ی جذاب در زبان عربی «مریخ» نام دارد و در فارسی بدان «بهرام» گویند. واژه ی «بهرام» در فارسی نوین مأخوذ از صورت فارسی میانه ی آن یعنی «وَهرام» است. صورت اوستایی این واژه «ورثرَغنَه» بوده و شکل ایرانی باستان آن را می توان در قالب «*ورترغنه» بازسازی نمود: سیاره ای که نماد «مقاومت» و «پیروزی در جنگ» بوده است.

مانند دیگر اساطیر بشری شاهدیم که این مفهوم بخشی به بهرام (مریخ) در میان فرهنگ های باستانی دیگر نیز ما به ازائی داشته و با آن ها متقارن است. در قاطبه ی فرهنگ های ازمنه ی قدیم، من جمله بین النهرین، تبت، هند، اروپا و غیره، سیاره ی مریخ نماد «ایزد جنگ» و «اقتدار و پیروزی در نبرد» بوده است. معادل انگلیسی نام این سیاره نیز مؤید همین مطلب می باشد: «مارس» (mars) واژه ای است مأخوذ از صورت اصلی لاتین و در فرهنگ روم باستان نامی برای ایزد «جنگ» بود (وجه اشتقاق آن از «مارتـ» یا «*ماورتـ» می باشد).

دلیل انتساب سیاره ی مریخ (بهرام)، یا مارس، به جنگ را می توان در رنگ سرخ این سیاره دانست که با چشم غیرمسلح از روی زمین نیز قابل مشاهده است (به این نکته ی کلیدی دقت شود که آسمانی که معمولاً امروزه در شهرها و کلان شهرهای مدرن می بینیم به لحاظ بصری دارای آلودگی نوری بوده و نورها مصنوعی پرتوهای دریافتی از جانب بسیاری از اجرام سماوی را تضعیف می نمایند. ضمناً چشم بشر مدرن نیز نسبت به بشر اولیه اصطلاحاً تنبل شده و به راحتی قادر به تشخیص برخی ظرایف بصری-من جمله اجرام سماوی کم سو یا رنگ آن ها-نمی باشد). رنگ سرخ گون مریخ، که به علّت مملو بودن آن از عنصر آهن است (دقیقاً همان عنصری که خون بشر را سرخ نموده)، باعث گردیده تا در بعضی فرهنگ ها-من جمله یونان باستان-مریخ را به سیاره ی «آتشین» تعبیر نمایند (معادل یونانی باستان «آرِس» می باشد که کنیه ی آن «پیروئیس» بوده به معنای «آتشین»).

 

نمادشناسی و رموز عرفانی مریخ (بهرام)

نخستین و برجسته ترین نماد مسنوب به مریخ سمبل «مذکر بودن» و مردانگی است. حتّی نماد ستاره شماری این سیاره را نیز امروزه به عنوان نماد مذکر به کار می برند. این امر را می توان بدان سبب دانست که در اصل مریخ را به «جنگ» نسبت داده اند و جنگاوری و نبرد در میادین جنگ برای پیروزی نیز استعاره ای گشته برای مردانگی.

مریخ در عین حال به سبب انتساب به «آتش» و «آتشین» بودن، نمادی از «اشراق» و «روشن گری» می باشد. قدیم الایّام عرفای شرقی و غربی بسیاری را باور بر این بود که مریخ (بهرام) می توان روشنی بخش ذهن آدمی باشد و او را از تاریکی و ظلمت جهل رهایی بخشد. شاید تقارن هر دوره از روشنی بخشی و اشراق جوامع بشری با جنگی خانمانسوز و ویرانگر را بتوان در قالب استعاره های منسوب به مریخ جستجو نمود (حتّی بزرگترین روشن  گری در تاریخ بشر، یعنی آخرالزمان موعود، در تمامی اندیشه های عرفانی با جنگی بس عظیم و ویرانگر همراه خواهد بود که سراسر جهان را در بر خواهد گرفت-گویی که مریخِ عرفانی به میدان نبرد خواهد آمد تا نهایتاً پیروزمندانه آتشِ خرد را در گستره ی ظلمت جهل، برافروزد). همین تقارن مریخ با جنگی که به دوره ای از سختی و ظلمت پایان می دهد و طلایه دار عصری روشن و نورانی می باشد باعث گردیده تا مریخ در عین حال نمادی باشد از «بهار»: پایان فصل زمستان، پایان مرگ و رکود و بی ثمری، آغاز روشنی و ثمربخشی و پیشرفت. از این رو در بسیاری از محافل سرّی عرفانی، مخصوصاً در روم و یونان باستان، مریخ را نماد «تشرّف» یک عضو جدید در طریقت خویش می دانستند: تشرفی که همچون بهاری در زندگی فرد مزبور بوده و «حیاتی دوباره» به او می بخشد. مریخ همان اندازه که برای خردجویان نماد بهار است و روشنی بخشی و حیات مجدد، برای معارضان خرد می تواند نماد مرگ باشد و سقوط و پایان.

مریخ را می توان نمادی از نبرد در دل تاریکی های درون نیز دانست. فرد باید به عمیق ترین بخش های ناشناخته ی درون خویش سر بزند و پیروزمندانه زوایای تاریک وجود خویش را بازشناسد و خویشتن را «روشن» گرداند. مریخ استعاره ای از نیرویی که هدایت گر آدمی در دل «سایه های» درون خویش است: قدیمی ترین شعاری که بروی درب مدارس باطنی نوشته شده عبارت است از «خودت را بشناس». و حقیقتاً هم سخت ترین کار عالم همین شناخت خویشتن است و بس. هر آن که در این راه قدم بردارد، از تجربه ی خویشتن نترسد، از روشن نمودن ظلمات درونی خویش نهراسد و با جهل خویشتن بجنگد، حقّا که همچون مریخ سزاوار لقب «ایزد جنگ» خواهد بود.

نکته ی بسیار جالب دیگر در مورد نمادشناسی مریخ در کیمیاگری انتساب عنصر «آهن» به سیاره مریخ است. این انتساب در زمانی رخ داده که بشر به هیچ وجه نمی دانست که سیاره ی مریخ مملو از آهن است و یا رنگ سرخ موجود در کائنات بر اثر آهن پدید آمده است. آهن، نماد مریخ در کیمیاگری، یکی از مراحل در مسیر طی طریق روح بشر تا رسیدن به «طلای ناب» یا همان «انسان کامل» می باشد.

مریخ به لحاظ روانشناختی نمادی از آن دسته از خصوصیات حیوانی که در خودآگاه انسانی سرکوب شده و به حاشیه رانده شده اند. این خصوصیات و تمایلات حیوانی به هیچ نابودشدنی نبوده و نتیجتاً در اثر سرکوب مداوم در طی زندگی فرد و طی قرون متوالی در فرهنگ ها و تمدن ها مختلف، جایی در دل تاریکی ها و ظلمات ناخودآگاه جمعی و فردی انسان پناه گرفته اند. این همان بخشی است که کارل یونگ آن را «سایه» نامیده و شناخت آن را کلید رهایی بشر از شرّ مشکلات روحی، روانی و اجتماعی خویش می داند. جالب است که «شیخ اشراق» و پیر روشنی بخش طریقت اشراقی، سهروردی، در رساله ی «عقل سرخ» صراحتاً «در دل سایه ها به دنبال نور می گردد.»

مریخ، از این منظر، نماد خصلت هایی است از قبیل خشم، عصبانیت و میل بقاء. میل به بقاء نیز صدالبته مؤید تمایلات جنسی می باشد. آن جا که سیاره ی ناهید (زهره) نماد عواطف و احساسات عاشقانه است، مریخ نمادی می گردد از تمایلات جنسی و جنبه ی آمیزشیِ عشق. از این رو مریخ را می توان عامل محرک و رو به جلو در زندگی شخص دانست: نیرویی که هر روز فرد را به تلاش برای ادامه ی بقاء ترغیب می سازد. امّا جنبه ی منفی قضیه این جاست که همین تلاش برای ادامه ی بقاء ممکن است، در صورت خروج از اعتدال و خرد، منجر به پرخاشگری، تهاجمی بودن و زیاده طلبی فرد گردد.  

 

اسطوره شناسی مریخ (بهرام)

در زمینه ی اسطوره شناسی مریخ نماد روز سه شنبه می باشد: روزی که در اکثر فرهنگ های باستانی به «خدای جنگ» اختصاص یافته است. در قاطبه ی زبان های منشعب از لاتین، اصطلاحاً زبان های «رومانس»، این روز را منسوب به «مارت» یا «مارس» می دانند و در زبان انگلیسی نیز این روز را «تیوزدِی» (Tuesday) می نامند که روزی است منتسب به «تیو» (Tiw) یا همان خدای جنگ در میان ژرمن های باستان. از این منظر مریخ یا بهرام جایگاه ویژه ای در اساطیر داشته و حتّی به یکی از بحث برانگیزترین و پررنگ ترین مفاهیم اسطوره ای ذهن بشر، یعنی «شیطان»، نیز منسوب گردیده است.

نمونه ای از انتساب عرفانی مریخ به «جنگ» میان خرد و جهل را می توان در اشعار زیر از مولانا مشاهده نمود:

ماده است مریخ زمن، این جا در این خنجر زدن

با مقنعه کی تان شدن در جنگ ما در جنگ ما؟

 

بخندد چشم مریخش، مرا گوید نمی ترسی؟

نگارا بوی خون آید اگر مریخ خندانست!

 

چو ببینی در فلک مریخ خون آشام را

«چشم مریخیِ» خون آشام پرشر یاد کن

 

شب که جهان است پر از لولیان / زهره زند پرده ی شنگولیان

بیند مریخ که بزم است و عیش / خنجر و شمشیر کند در میان

 

در بیت زیر اشاره ای صریح به انتساب «مردانگی» به مریخ را در شعری دیگر از مولانا نظاره گریم:

خورشید افتد در کمی از نورِ جان آدمی

کم پرس از نامحرمان آن جا که محرم کم زند

مریخ بگذارد نَری، دفتر بسوزد مشتری

مه را نماند مهتری، شادیّ او بر هم زند

 

ارتباط شیطان و مریخ

همانطور که از برخی مصادیق فوق الذکر بر می آید می توان به ارتباط مفهومی میان شیطان و مریخ پی برد: خصلت های نفسانی. تمایل جنسی، حرکت رو به جلو و تاریکی های درون (که سرکشند و رام نشدنی) همگی مفاهیمی می باشند که می توان آن ها را به «شیطان درون» منسوب دانست؛ شیطانی که نماد مجازی آن را می توان در استعاره های منسوب به سیاره ی مریخ یافت.

مفاهیمی از قبیل خون ریزی، ستیزه جویی و سرکشی مریخ نیز مزید علّت گردیده و انتساب شیطانی این سیاره را، مخصوصاً در سنّت مسیحی، تشدید نموده است. در سنّت یهود، علی الخصوص در کتب موسوم به «مشکوکه»، شاهد گونه ای «انسان ایزد» هستیم به نام «نیفلیم» که مطرود درگاه الهی بوده و در عین حال نخستین ساکنان خرمند زمین محسوب می گردند. واژه ی «نیفیلیم» فی نفسه اسمی جمعی است عبری به معنی «هابطین» یا «آنان که از آسمان به زمین هبوط/سقوط نموده اند.» این هاطبین یا مطرودین آسمان ها در اصل، از دیدگاه اساطیری متون مشکوکه ی یهودی، فرزندان پدرانی فرشته و مادرانی از نسل آدمیان بودند. اینان را می توان با مفهوم «تیتان»ها در یونان باستان و «رافائلی»ها در میان سامیان باستان دانست: انسان هایی که ذات الهی داشتند، بسیار عظیم الجثه بوده و در عین حال با خدایان سر ستیز داشتند-درست مانند ستیزه ی شیاطین با خداوند در ادیان الهی. برخی مفسران بر این باورند که مریخ را می توان مأوای «نفیلیم»ها دانست، جایی که این ایزدانسان های معارض در کمین اند و منتظر بازگشت بروی زمین و در دست گیری حکومت آن.

توضیحی در باب «کتب مشکوکه»: این کتب در سنّت یهود و مسیحیت به آن دسته از کتاب های مذهبی گفته می شود که غالباً محتوی شدیداً عرفانی داشته و در عین حال در تناقض با اصول ادیان ابراهیمی می باشند. خواندن این کتب برای مومنان ادیان مسیحیت و یهود ممنوع بوده و محتوی آن ها از دید فقه این ادیان مردود شمرده می شود. «کتاب خنوخ» یکی از مشهورترین این کتب است.





نوع مطلب : سمبول شناسی، شعر، اتیمولوژی (ریشه شناسی)، 
برچسب ها : اتیمولوژی بهرام، نمادشناسی مریخ، سمبول شناسی مریخ، نماد مریخ، Mars symbolism، Bahram in Persian، Mars symbolism Molana،
لینک های مرتبط :

       نظرات
سه شنبه 26 شهریور 1392
خاموش نوربخش
یکشنبه 21 مرداد 1397 04:06 ق.ظ
of c᧐urse lijke your website Ƅut yoou need to check tһe
spelling oon quitte а fеѡ of yokur posts. Mɑny of them aгe rife with spelling issues and I t᧐ find it very bothersome to inform tһe reality hօwever І wіll certainly coime
ɑgain ɑgain.
جمعه 5 مرداد 1397 02:02 ق.ظ
Keep on working, great job!
جمعه 15 تیر 1397 08:07 ب.ظ
Have yoou eveг consideгеd publishing an ebook
or guest authoring on օther websites? Ι hаve
a blog centered օn thee sаme informɑtion yօu disuss
and woսld гeally like to have yоu sharfe ѕome stories/information. I кnow
my readers ԝould value ylur wоrk. If ʏou're eѵen remotely іnterested, feel
free tο shoot me an e-mail.
شنبه 22 اردیبهشت 1397 04:30 ق.ظ
Way cool! Some extremely valid points! I appreciate you penning this article and
also the rest of the site is vvery good.
شنبه 1 اردیبهشت 1397 02:15 ق.ظ
Hi there juust wanted tto givve you a uick heads
up. The wors inn yourr article seem tto be running off the screen iin Opera.

I'm not ssure if thijs is a format issue or
sopmething tto doo with browserr compatibility butt I fjgured I'd plst to lett you know.
The desxign andd style look grewat though! Hoppe you get thee isssue fixed
soon. Kudos
سه شنبه 21 آذر 1396 06:46 ق.ظ
Excellent blog you have here but I was curious about
if you knew of any discussion boards that cover the same topics talked about here?
I'd really like to be a part of community where I can get comments from other experienced individuals that share the same interest.
If you have any suggestions, please let me know. Bless you!
سه شنبه 14 شهریور 1396 09:30 ق.ظ
This piece of writing will help the internet viewers for creating new web
site or even a weblog from start to end.
شنبه 14 مرداد 1396 12:42 ب.ظ
The other day, while I was at work, my sister stole my iphone and
tested to see if it can survive a 40 foot drop, just so she can be a youtube sensation. My apple ipad is now destroyed and she has
83 views. I know this is completely off topic but I had to share it with someone!
یکشنبه 18 تیر 1396 02:28 ق.ظ
Thanks very interesting blog!
چهارشنبه 14 تیر 1396 08:56 ق.ظ
You have made some really good points there.
I checked on the web for more information about the issue and found most individuals will go along with your views on this site.
دوشنبه 12 تیر 1396 05:58 ق.ظ
These are in fact fantastic ideas in on the topic of blogging.

You have touched some nice factors here. Any way
keep up wrinting.
چهارشنبه 7 تیر 1396 10:50 ق.ظ
With havin so much content do you ever run into any problems of plagorism or copyright infringement?
My blog has a lot of exclusive content I've either authored myself or
outsourced but it appears a lot of it is popping it up all over the internet
without my authorization. Do you know any methods to help reduce content from being stolen? I'd definitely
appreciate it.
سه شنبه 6 تیر 1396 04:42 ب.ظ
My brother recommended I would possibly like this web site.
He was once entirely right. This submit actually
made my day. You cann't believe simply how much time I had spent for this info!
Thanks!
سه شنبه 16 خرداد 1396 09:35 ب.ظ
If you wish for to grow your familiarity only keep visiting this site and be updated with
the most up-to-date gossip posted here.
شنبه 13 خرداد 1396 03:52 ب.ظ
I blog frequently and I genuinely appreciate your information. This article has truly peaked my interest.
I will take a note of your website and keep checking for new information about once a week.
I opted in for your RSS feed too.
جمعه 5 خرداد 1396 01:49 ب.ظ
Hey there! Would you mind if I share your blog with my zynga
group? There's a lot of folks that I think would really enjoy
your content. Please let me know. Cheers
چهارشنبه 3 خرداد 1396 05:20 ق.ظ
hello!,I love your writing very a lot! proportion we keep
up a correspondence extra about your post on AOL?
I require an expert in this area to unravel my problem.
May be that's you! Taking a look ahead to see you.
شنبه 30 اردیبهشت 1396 02:01 ق.ظ
This website was... how do you say it? Relevant!!
Finally I have found something which helped me.
Thank you!
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 04:25 ق.ظ
Hello, i feel that i saw you visited my weblog thus i came to return the choose?.I'm
trying to in finding issues to enhance my web site!I assume
its good enough to make use of a few of your ideas!!
دوشنبه 21 فروردین 1396 06:08 ق.ظ
Fine way of telling, and nice piece of writing to take facts on the topic of my presentation topic,
which i am going to present in college.
جمعه 4 فروردین 1396 12:56 ب.ظ
Right here is the right site for anyone who wants to find out about
this topic. You know so much its almost hard to argue with you (not that I
personally will need to…HaHa). You definitely put a new spin on a subject which has been discussed for many years.

Excellent stuff, just excellent!
چهارشنبه 27 شهریور 1392 07:41 ب.ظ
سلام دوست گرامی مطالب زیبایی دارید به تارنمای ما هم اگر قدم رنجه فرمودید سپاسگذارم
خاموش نوربخش :سلام دوست عزیز؛

ممنون از حضور و حسن نظرتان.

بروی چشم حتماً.

همواره سرفراز باشید و ماندگار.
چهارشنبه 27 شهریور 1392 09:20 ق.ظ
درود بر شما
آموزنده بود
موفق و شاد و سلامت باشید
خاموش نوربخش :سلام؛
ممنون از حسن نظرتون
پاینده باشید و ماندگار.
چهارشنبه 27 شهریور 1392 12:00 ق.ظ
درود پژوهشگر ارجمند...
انشاالله قلم تحقیقات ارزشمندتان همراه روان باشد...
ممنون بابت این اطلاعات بسیار مفید و با ارزش در خصوص مریخ...
سیاره ای که زمین دوم انسان ها برای سکونت در نظر گرفته شده است...
فقط جسارت کرده و نکته ای عرض میکنم...
سیاره مریخ سرخ است و این به دلیل وجود "اکسیدآهن و یا زنگ آهن" بر سطح این سیاره است و دانشمندان بر این باورند که این سیاره پیشتر دارای اکسیژن بوده اما چون در سطخ خود مقدار فروانی عنصر آهن داشته سریعا با اکسیژن جو این سیاره ترکیب شده و بنابراین هم اکنون اثری از اکسیژن در جو این سیاره نیست...
گرچه تحقیقات بر روی این سیاره برای سکونت ادامه دارد...

ویک جمله که خود روزی در همایشی که مقاله نجوم خود را ارائه دادم و درمورد مریخ بود اینجا می نویسم:
این جمله را روز قبل از ارائه در روزنامه خواندم...
"هنگامی که شب ها به مریخ می نگرید بدانید در پس چهره سرخ این سیاره رویاهای نهفته بسیاری وجود دارد..."
مانا و نویسا باشید.
خاموش نوربخش :سلام و درود مهریز گرامی؛
ممنون از لطف تان و سپاس از حسن نظرتان.
بسیار ممنون از نکته ای که در باب سرخی سطح مریخ و مقوله ی وجود اکسیژن در این سیاره ذکر کردید.
جمله ی بسیار زیبایی بود که متناسب مفاهیم اساطیری و عرفانی نهفته در پس مریخ نیز می باشد.
همواره موفق باشید و پایدار.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر