تبلیغات
زبان شناس آینده - اتیمولوژی کلمة «الله» و جایگاه آن در پیش از اسلام «جدید»
 
زبان شناس آینده
Scientia Potentia Est
درباره وبلاگ


وبلاگی علمی در باب موضوعات زبانشناختی

A scientific blog concerning linguistic subjects

مدیر وبلاگ : خاموش نوربخش
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

اخیراً پیرو نوشتاری که در باب اتیمولوژی واژه ی «اهورامزدا» به قلم تحریر در آمده بود بحث های عدیده ای در وبلاگ حاضر و برخی وبلاگ های دیگر صورت پذیرفت که در قالب یکی از این موارد، در اصل مطلبی که در وبلاگی به اصطلاح «باستان پرست» ارسال شده بود، یکی از گردانندگان وبلاگ مزبور با هدف توجیهِ اتیمولوژی واژه ی «اهوره مزدا»-به معنی «عقلِ ضدّخالق»-این مثال را آورده بود که: چه اشکال دارد اهورامزدا در اصل به معنی «عقلی که ضدّ آفریدگار است» باشد مگر نه این که «الله» هم در اصل نام یکی از بت های کعبه بوده و سپس به خدای یگانه ی اسلام تبدیل شده است؟

بنده از آن جا که وبلاگ حاضر و پژوهش های خویش را صرفاً وقف کندوکاو علمی لغات و زبان های مختلف نموده ام، به نوبه ی خویش از موهن بودن ادعای فوق الذکر توسط وبلاگ نویس مزبور چشم پوشی نموده و در عوض بر آن خواهم بود تا در بستری علمی و با طی روندهای مقرر دانش زبان شناسی و قیاس های متکی بر شواهد باستان شناختی پاسخ ادعای فوق الذکر را داده، اتیمولوژی واژه ی «الله» را مشخص نموده، جایگاه آن در خداشناسی پیشااسلامی را از منظری باستان شناختی و علمی تبیین کرده و به دعاوی مطرح شده از جانب برخی باستان پرستان و معارضان شریعت اسلام، پاسخی علمی ارائه دهم.

 

اتیمولوژی کلمه «الله»

واژه ی «الله» نام خداوند در دین مبین اسلام بوده و بالطبع ریشه ای عربی دارد. این واژه به فراخور تأثیرگذاری اسلام در میان اقوام غیرعربی و ادیان دیگر در دیگر نقاط نیز کاربرد داشته و در تسمیه ی خداوند از آن استفاده می شود. از این منظر اعراب مسیحی و یهودی یا ترک ها، اندونزیایی ها یا مالزیایی های مسلمان از این واژه در نام بردن خداوند به شکلی مطلق یا گسترده استفاده می کنند.

علماء و صاحب نظران دینی در اسلام کلمه «الله» را اسم ذات دانسته و فحوایی فراتر از معنی تحت اللفظی آن در عربی، برای این واژه قائل اند. در مقاله ی حاضر امّا صرفاً به اتیمولوژی و تبیین علمی واژه ی «الله» در زبان عربی پرداخته می شود تا به دور از هرگونه جانبداری نتیجه ای متقن حاصل آید.

واژه ی الله در زبان عربی تحت اللفظاً به معنی «خدا»ست. البته در زبان عربی، مانند برخی دیگر از زبان ها، اسم معرفه را می توان با علامتی خاصّ، مشخصاً «الـ»، تعیین نمود امّا چنین خاصیت گرامری در زبان فارسی به صورت واضح وجود ندارد. در این بین پسوند «ـَکَه» در زبان کردی (خاصّه گویش های مرکزی و جنوبی) می تواند تا حدودی مبیّن عملکرد «الـ» در زبان عربی باشد: خواکه / خوداکه (به معنی «خدا»یِ معرفهف معادل «الله» در عربی). به لحاظ ساختاری الله از دو جزء تشکیل شده است: الـ + اله. بخش دوم، یعنی «اله»، در زبان عربی به معنی «خدا» (در مفهوم عامّ و به صورت نکره) می باشد. واژه ی مزبور به لحاظ اتیمولوژیک با واژه ی «ئِله» (با تلفظ «اِل») یا «ئِلُوَه» (با تلفظ «اِلُئَه») در زبان عبری و «اِلاها» در آرامی هم ریشه بوده و مشترکاً از ریشه ی بازسازی شده ی سامی آغازین «*ئیلـ» مأخوذ می باشند. الله در کلّ از جمله واژگان دینی عربی است که مستقلاً ریشه ای عربی و اصیل دارد.

 

مفهوم «الله» در اسلام  و قیاس آن با مفهوم «خدا» در دیگر ادیان

از منظر مفهومی می توان معنای «الله» در زبان عربی را با فحوای «خدای یگانه» برابر دانست، مفهومی که در زبان یونانی به صورت «هو ثِئوس مونوس» بیان گردیده است. اسلام را می توان به ضرس قاطع یکی از مبرهن ترین ادیان موحد در تاریخ بشر به شمار آورد که ایمان به خداوندی یگانه در آن از اصول اساسی اعتقاد به شمار می آید. از این منظر اسلام به ادیانی چون مسیحیت، زرتشتی گری یا حتّی یهود نیز تفاوت هایی بنیادین دارد. در مسیحیت خداوند به وضوح دارای سه تجلّی می باشد: خداوندِ پدر، خداوندِ پسر و روح القدس. از این رو آیین مسیحیت، در تمامی مذاهب آن، فی نفسه آیینی تثلیثی محسوب می گردد؛ هر چند در باطن امر خداوندِ پسر تنها حلول روح خداوند در جسم عیسی ناصری تلقی گردیده و از این رو می توان آیین مسیحیت را باطناً آیینی توحیدی، با کمی اغماض، به شمار آورد امّا آن چه که از ظاهر اصول مسیحیت بر می آید مؤید تثلیث است و بس (البته به زعم صاحب نظران دینی اسلامی دین مسیحیت نیز فی نفسه توحیدی بوده و امّا به مرور زمان مورد تحریف و دخل و تصرف افراد قرار گرفته است).

در آیین زرتشتی گری نیز به وضوح شاهد حضور دو خداوند و آفریدگار هستیم: اهوره مزدا (خالق نیکی ها، که بسیاری آن را با خدای یگانه اشتباه می گیرند) و انگره مَنیو یا اهریمن (که خالق زشتی ها بوده و از بسیاری جهات توانایی قد علم کردن در مقام نیرویی برتر در برابر اهوره مزدا را داراست). اهوره مزدا را از آن جا نمی توان با مفهوم خدای یگانه، یا الله، مقایسه نمود که اولاً نیروی شرور در جهان بینی زرتشتی، یعنی اهریمن، در اصل توانایی آفرینش داشته و می تواند در بسیاری از جهات با اهوره مزدا برابری کند. این در حالی است که نیروی شرور در جهان بینی اسلامی، یعنی شیطان، در اصل خود مخلوق خدای یگانه یا الله بوده و تمامی اختیارات وی در حیطه ی اراده ی خدای یگانه انجام می پذیرد. ثانیاً آن که مفهوم دیگری در جهان بینی زرتشتی وجود دارد به نام «زروان» که در برخی تعابیر، هر چند به صورت باطنی، اهوره مزدا و اهریمن هر دو «مخلوق» آن به شمار می آیند. نکته ی کلیدی در مورد زروان این است که معنی آن به زبان اوستایی «زمانِ بی انتها» می باشد. این مفهوم و تعبیری که از آن صورت می پذیرد مهر تأیید دیگری است بر بنیان دهری و، به بیان نگارنده ی مطلب، اگزیستانسیالیسم سنتّی در جهان بینی زرتشت: اهوره مزدا، یا «عقلِ ضدّخالقِ بشر» (برای مطالعه ی بیشتر رجوع شود به نوشتاری در همین وبلاگ در باب مفهوم اصلی اهورامزدا)، و اهریمن، یا «روحِ زشتی ها»، هر دو در دل «زمانِ بی انتها» به وجود آمده اند. اعتقاد به پیدایش همه چیز در دل زمان و به اصطلاح قدیم بودن زمان از جمله مبرهن ترین پایه های باور دهریون از دیرباز بوده و اینان زمان را قدیمی تر از هر چیز، من جمله ذهنیات بشری، می دانسته و آن را جاودانه و بی انتها پنداشته و قائل به وجود هیچ موجودی فراتر از زمان نبوده و نیستند (اگزیستانسیالیسم، ماتریالیسم و الحادی که در عصر مدرن شاهد آنیم نیز در اصل ادامه ی همین تفکر دهری می باشد). از این رو پر واضح است که به هیچ وجه من الوجوه نمی توان جهان بینی توحیدی اسلام را با دیدگاه ظاهراً ثنویت مآبانه و باطناً دهری گونه ی زرتشتی، برابر دانست. در اسلام این الله یا همان خدای یگانه است که همه چیز را آفریده و زمان چیزی نیست جزء یکی از مخلوقات خدای یگانه و تمامی خیر و شرّ عالم نیز در دایره ی حکمت حق تعالی رخ داده و هیچ موجودیتی را، خواه شیطان باشد و خواه انسان، یارای تقابل و معارضه با ذات اقدس الهی نیست.

مفهوم و جایگاه خداوند در دین یهود امّا شباهت بسیاری به اسلام دارد: خدای یهود نیز به معنای کلمه یگانه است و آفریدگار همه چیز و همه کس. نه موجودی را یارای مقابله با اوست و نه چیزی خارج از اراده ی او رخ می دهد. لکن در برخی جزییات شاهد تفاوت هایی میان خدای یگانه ی اسلام و خدایی که یهود بدان باور دارند هستیم. یکی از مهم ترین این نکات این است که در یکی از داستان های مشهور تورات خداوند به عینه وارد زورآزمایی تن به تن با رسول برگزیده ی خویش، یعقوب، می گردد و حضرت یعقوب نیز به نوعی خداوند را شکست داده و از این رهگذر عهدی با وی می بندد: این که یعقوب و آل یعقوب (همان بنی اسرائیل) تا ابد بروی زمین سروری داشته و برتر از دیگر اقوام محسوب شوند. به لحاظ اتیمولوژیک نیز واژه ی «اسرائیل» را می توان به معنی «نامزدِ خدا» یا «آن که با خداوند پیمان بسته است» دانست؛ که از این رو «اسرائیل» یکی از القاب یعقوب بوده و بنی اسرائیل نیز به معنی فرزندان یعقوب می باشد. یکی دیگر از نکات منفی، به لحاظ توحیدی، در دین فعلی یهود این است که در تورات شاهد واژه ی «اِلوهیم» در معنی «خداوند» هستیم. واژه ی مزبور در اصل صورت جمع کلمه ی «اِلُئَه» در زبان عبری است. از این رو «الوهیم» نه به معنی «خدا» بلکه در اصل به معنی «خدایان» است. بسیاری از باستان شناسان و علماء فقه اللغه اصطلاح مزبور را یادگاری می دانند از باورهای چندخدایی: آن جا که مجموعه ی «خدایان» با بنده یا بندگان شان به گفتگو می نشینند و متن مربوطه نیز برای اشاره بدان ها از واژه ی «خدایان» بهره می گیرد. همین دو مورد فوق الذکر کافی است تا شاهد تفاوت میان الله در دین اسلام و «خدا»، یا «یهوه»، در دین یهود باشیم: الله هرگز تجلّی جسمانی نیافته و با بندگان خویش به صورت تن به تن کشتی نمی گیرد! الله در هیچ امری و به هیچ وجه من الوجوهی مقهور قدرت و اراده ی موجودی دیگر نمی گردد. و نهایتاً این که الله همواره واژه ای است «واحد» و هرگز معنی «خدایان» نمی پذیرد و مهر تأییدی است دیگر بر یگانه پرستی و توحید ناب در بطن دین اسلام.

 

جایگاه «الله» در پیش از اسلام

همانطور که پرواضح است واژه ی الله در زبان عربی به معنی «خدا»ی شناخته شده و یگانه می باشد و با عطف به سابقه ی مدید بشر در خداپرستی می توان از حضور این واژه در زبان و فرهنگ عربی پیش از اسلام نیز مطمئن بود. وجود نام هایی مسمّی به کلمه «الله» در عناوین افراد پیش از ظهور اسلام از جمله دیگر براهین موجود در این راستاست.

جایگاه حقیقی الله در میان مکیّان پیش از اسلام، مشهور به «بت پرستان»، تا حدود زیادی مبهم است و غیرواضح (رجوع شود به پژوهش های گاردِت در این زمینه). این امر از این رو می باشد که اسناد و شواهد باستان شناختی مکتوب ناچیزی از دوران پیشااسلامی جزیرة العرب به دست آمده و در حال حاضر محکم ترین سند باستان شناختی در باب اعتقادات اعراب مکّی پیش از ظهور اسلام اشاراتی است که در کتاب مقدس اسلام، قرآن، به ثبت رسیده است (قرآن از جمله معدود کتب دینی باستانی است که سندیت تاریخی داشته به لحاظ باستان شناختی متنی موثق محسوب شده و آثار آن، در اصل لَت های قرآنی، از قرن اوّل هجری بر جای مانده و در عین حال نصّ آن، مشخصاً قرآن مجلد شده در زمان خلیفه ی سوم، با توجه به میزان کمّی و گستره ی جغرافیایی استفاده از آن به طرز معجزه آسایی تا به امروز هماهنگ و بدون اختلاف باقی مانده است؛ این در حالی است که برای مثال قدیمی ترین نسخه ی بر جای مانده از اوستا، کتابی که قرار است قدمتی بین 2500 تا 3000 سال داشته باشد، بسیار جدیدتر از قدیمی ترین نسخ و لت های قرآنی بوده، به خطّ اقوام سامی نوشته شده و قدمت آن به دوران پس از اسلام باز می گردد).

از این رو با استناد به شواهد مندرج در قرآن و همچنین با عطف به ما به ازاء باستان شناختی آن ها، مجسمه ها و اشیاء مکشوفه از دوران پیشااسلامی، می توان به ضرس قاطع اعلام نمود که اعراب پیش از اسلام خدایی را تحت عنوان «الله» می شناخته و می پرستیده اند. «الله» در پیش از اسلام محتملاً دارای فرزندان ذکور بوده و مشخصاً دخترانی به نام های «مناة»، «لات» و «عزّی» داشته که همگی، در کنار الله، مورد پرستش و عبادت اعراب مکّی بوده اند. از همین منظر است که شاهد نام هایی از قبیل «عبداللات»، «عبدالمنات» و «عبدالله» در میان اعراب بت پرست هستیم که به وضوح مؤید الوهیت این خدایان در میان آنان می باشد. بدین ترتیب، با عطف به مفاهیم مندرج در قرآن در باب نحوه ی پرستش الله در پیش از اسلام، می توان به ضرس قاطع اذعان نمود که الله در میان اعراب مکّی خدای خالق و خدای مسلط بوده و دیگر خدایانِ مورد تکریم و پرستش نیز فرزندان وی بوده اند.

نکته ای که در این میان وجود دارد این است که برخی تحلیل گران تاریخ و معارضان دین اسلام بر این باورند که «الله» نیز در اصل یکی از بت های مورد پرستش اعراب پیش از اسلام بوده و تنها کاری که احیاناً پیامبر اسلام (ص) انجام داده این می باشد که یکی از بت های معبود در زمان بت پرستی را تبدیل به خدای یگانه ی دین خویش نموده است. این فرضیه، مع الاسف، بسیار مورد توجه باستان پرستان داخلی و اخلاف ایشان در خارج از کشور قرار گرفته و به کرّات از این فرضیه را در ردّ اسلام و اصطلاحاً کوچک شمردن توحید اسلامی به کار می بندند. حتّی دیده شده که اینان نام مبارک پدر حضرت محمد (ص)، یعنی «عبدالله»، را نشانی می دانند دالّ بر بت پرست بودن خانواده ی ایشان-زیرا از نظر آن ها «الله» نیز صرفاً بتی بوده در میان دیگر بت های مکّه.

امّا به راستی «الله» بتی بوده مانند دیگر بت های موجود در کعبه و جایگاهی داشته مانند دیگر خدایان غالب در ادیان بت پرستی مشابه (مانند «زئوس» در یونان باستان)؟ پاسخ بدین پرسش تنها با عطف به مدارک و شواهد علمی و مستند باستان شناختی میسر خواهد بود. در زمینه ی پرستش الله در میان سامیان جزیره العرب می توان علاوه بر نصّ قرآن، که چنان که پیش تر گفته شد دارای سندیت باستان شناختی می باشد، به متون به دست آمده از زبان نبطی، یکی دیگر از السنه ی سامی مورد تکلّم در شمال شبه جزیره ی عربستان، نیز استناد نمود. «الله» در میان نبطیان باستان، همزمان با دوره ی پیشااسلامی، جایگاهی مشابه داشته است: الله خدای غالب بوده و دیگر خدایان معمولاً به نوعی شفیع میان الله و بندگان به شمار می رفته اند و احیاناً برخی از این خدایان فرزندان الله بوده اند. امّا به هر جهت جایگاه الله ممتازتر از مابقی خدایان بوده و به نوعی دیگر خدایان قابل مقایسه با وی نبوده اند.

این خصوصیات را شاید بتوان به نحوی از انحاء در دیگر خدایان غالب و مسلط در ادیان چندخدایی دیگر نیز یافت، مشخصاً مورد «زئوس» در میان یونانیان باستان. امّا فرقی که میان الله، در دین اعراب پیشااسلامی، و بتِ غالب، در دیگر ادیان بت پرستی، وجود دارد این است که «الله» حتّی در میان اعراب پیش از اسلام نیز تا حدود زیادی صفاتی یگانه دارد: «الله» در باور اعراب بت پرست «فرزند» یا «مخلوق» هیچ خدا یا موجود دیگری نبوده و بالبطع هیچ برادر یا خواهری نیز نداشته است. امّا نه تنها زئوس بلکه تقریباً قاطبه ی خدایان غالب در باورهای چندخدایی باستانی خود فرزند یا مخلوقِ خدا یا مفهومی دیگر بوده اند و معمولاً برادران و خواهرانی نیز داشته اند.

از این منظر الله در تقابل و تمایز آشکار با قاطبه ی بت های ازمنه ی باستان قرار می گیرد. آن جا که زئوس خود مخلوق تیتان های عظیم الجثه ی باستان است، الله در مقام خالق هستی و هر چه در آن هست آشکار می گردد. جایی که زئوس، به عنوان یکی از واضح ترین نمونه های بتِ مسلط در باورهای باستانیان، دارای برادری به نام «حادس» (به یونانی «هائیدِس») است، «الله» یگانه و بی همتا می ایستد.

نکته ی اساسی و مهم دیگری که در اعتقادات اعراب پیشااسلامی در مورد الله نهفته این است که الله به لحاظ عملکردی نیز به نوعی یگانه به شمار می رفته است. دیگر خدایان، در هر سطحی که بوده باشند، پایین تر و اسفل تر از جایگاه الله قرار گرفته و هیچ شاهد باستان شناختی از رویارویی آنان با الله به دست نیامده است. از این منظر نیز الله در باور پیشااسلامی دیگر بار در جایگاهی متمایز از جایگاه بت ها و خدایان غالب قرار می گیرد: آن جا که خدایان غالب معمولاً با خطراتی از جانب مفاهیم عینی و ذهنی مواجه اند، الله مصون از هرگونه نقص تجلّی گر مفهوم «قادر مطلق» است و دیگر خدایان و نیروهای موجود در عالم پایین تر از او قرار داشته و به هیچ عنوان یارای مواجه با الله را ندارند. اوسیریس (به مصری «*وسعیر»)، خدای غالب در مصر باستان، که به لحاظ یگانگی می تواند در مرتبه ای بالاتر از زئوس قرار گیرد نیز به دست برادر خویش سِث کشته می شود و اگر جانفشانی های همسرش، ایسیس، نبود وی تا ابد طعمه ی مرگ می گشت.

تمامی این موارد مؤید وجه متمایز و «منحصر به فرد» الله در باور اعراب باستان در قیاس با دیگر اقوام بشری شناخته شده دارد: الله برای بت پرستان مکّی نه مخلوق است، نه برادر و خواهری همتای خویش دارد، نه هیچ نیرویی را یارای آسیب رساندن به وی است. با این حالت کلیدی ترین نکته در مورد الله این است که با توجه به شواهد و مستندات باستان شناختی این خدای غالب هیچ «همسری» نداشته است!

این نظریه مهم ترین وجه ممیزه ی الله در پیش از اسلام با دیگر بت ها و خدایان غالب است و مهر باطلی است بر افسانه ی مشابهت الله پیشااسلامی با دیگر خدایان غالب بشرِ باستان. در باور انسان های باستان خدایانی داریم که همسر ندارند، امّا خود مخلوق مفهومی دیگرند و معارضی همتای خویش دارند (مانند اهوره مزدا)، خدایانی داریم که با آن که خدای غالب هستند امّا نهایتاً از گزند نیروهای موجود در عالم مصون نبوده و اسیر چنگال مرگ نیز می شوند (مانند اوسیریس)؛ با این وجود هیچ خدا یا بت غالبی در آیین های چندخدایی وجود نداشته است که به ضرس قاطع نه فرزند و مخلوق خدا و مفهومی دیگر باشد، نه معارض و همتایی داشته باشد و نه حتّی او را همسری باشد؛ الّا «الله» در باور اعراب پیش از اسلام. در تمامی نصّ قرآن، به عنوان موثق ترین سند باستان شناختی از دوران صدر و پیش از اسلام مکّه، و همچنین در متون نبطی باستانی اثری از «همسر» الله وجود ندارد.

نخستین پرسشی که در این میان به ذهن مخاطب متبادر می گردد این است که پس چگونه الله، به عنوان خدای غالبی که دارای هیچ همسری نبوده، فرزندانی داشته است؟ برای مثال اگر زئوس و اوسیریس فرزندانی داشته اند بالطبع اینان را زنانی نیز بوده است (زئوس به تنهایی از زن باره ترین اسطوره های تاریخ به شمار رفته و همسر فداکار اوسیریس نیز ایسیس می باشد). پاسخ بدین پرسش را می توان در موردی مشابه در زمانه ی معاصر جستجو نمود، در دینی که بیش از 2 میلیارد انسان بروی زمین، اسماً یا عملاً، پیرو آن می باشند: آیین مسیحیت. در آیین مسیحیت، تنها دین ابراهیمی که حداقل در ظاهر غیرتوحیدی می باشد، با خدایی رو به رو هستیم که «فرزند» دارد بدون آن که همسری اختیار کرده باشد! درست مشابه الله در باور اعراب پیش از اسلام.

از این رو، با عطف به شواهد باستان شناختی و قیاسی فوق الذکر، «الله» در باور اعراب مکّی پیش از اسلام مشابه هیچ خدایِ غالب و بت دیگری در ادیان چندخدایی رایج در دوران باستان نبوده بلکه به معنای کلمه «خدایی لایزال» بوده که بت ها و خدایان جعلی دیگر را به وی نسبت می داده اند: مانند انتساب عیسی ناصری به یهوه در میان مسیحیان، اعراب بت پرست نیز برخی از مهم ترین بت های خویش را فرزندان الله می پنداشتند؛ بی آن که الله، همچون خدایِ مسیحیت، همسری اختیار کرده باشد. این استنتاج کاملاً در هماهنگی و انطباق با مستندات تاریخی مندرج در نصّ قرآن کریم است که بارها و بارها اعراب بت پرست را به «شِرک» و انتساب بت ها به «الله» متهم می سازد. «مشرکانِ» مکّه، با عطف به استنتاجات فوق الذکر، بازماندگان یکتاپرستانی بوده اند که رفته رفته آیین شان مورد دخل و تصرف قرار گرفته و تحریف می گردد و خدایان دیگری در کنار خدایِ یکتای لایزال ظاهر می شوند؛ هر چند برتری، زاده نشدن و همسر نداشتن خدای اصلی، یعنی «الله»، کماکان در باور مشرکان پا بر جا مانده بود.

نخستین بار در قرن نوزدهم میلادی بود که برخی مستشرقین غربی چنین استدلال نمودند که «الله» در اصل «خدایِ ماه» در میان اعراب پیش از اسلام بوده که پس از اسلام به خدای یگانه و لایزال تغییر یافته است. همین باور بعدها دستاویزی برای وعاظّ پرحرارت بشارتی پروتستان در قرن بیستم قرار گرفته و از این رهگذر به دست باستان پرستان ایرانی نیز رسید. آلفرد گیوم، عرب شناس و متخصص سرشناس اسلام شناسی در غرب، در پژوهشی مفصّل برای همیشه خط بطلانی بر این باور قرن نوزدهمی برخی مستشرقین می کشد: «برخی محققین بر این باورند که ریشه ی این واژه [الله] به کلمه ی «ایلَه»، عنوانی برای خدایِ ماه در میان اعراب جنوبِ شبه جزیره، باز می گردد؛ امّا این باور فقط به درد عتیقه شناسان می خورد.... [امروزه] از روی متون باستانی نبطی و دیگر متون مربوطه پرواضح است که «الله» صرفاً به معنی «خدا» (به صورت معرفه) بوده است.»

برخی دیگر از مستشرقین غربی به سختی در تلاش بوده اند تا «هُبَل»، نام یکی از بت های مورد پرستش مکّیان، را به نوعی همتای «الله» نشان داده و از این رو نشان دهند تا الله خدایی لایزال نبوده، بلکه به نوعی یکی از خدایان مسلط همچون زئوس یا اوسیریس بوده است. این دعاوی از منظر مطرح ترین دین شناسان غربی، من جمله میرچا الیاده، مردود بوده است: هیچ یک از معتبرترین تحلیل های دین شناختی و اسطوره شناختی اخیر برابری «هبل» با «الله» را تأیید نمی نماید. پروفسور پارتیشیا کرون، استاد تاریخ اسلام، در دانشگاه پرینستون ایالات متحده استدلال می کند که اگر الله با هبل در اصل یکی می بودند، صرف نظر از تناقضات زبان شناختی که در این صورت پیش می آمد، می بایست شاهد یکی از این دو اسم تبدیل به کنیه یا جایگزینی برای دیگری می شد و هرگز شاهد آن نمی بودیم که پرستش یکی از آن ها مستلزم انکار و تبری جستن از دیگری باشد. از این رو هرگونه برابری میان هبل و الله چیزی فراتر از خیال بافی های وعّاظ بشارتی مسیحی نمی باشد.

تا به حال سندی باستان شناختی از وجود فردی به نام «ابراهیم» (به تعبیر سنّت ادیان یهود، مسیحیت و اسلام) به دست نیامده امّا اگر بخواهیم به پیشینه ی «سنّت یکتاپرستی» در میان اعراب باستان اشاره ای داشته باشیم به وضوح می توان جایگاه منحصر به فرد «الله» در میان اعراب پیش از اسلام را مؤید تأکید قرآن بر حضور فردی یکتاپرست، به نام ابراهیم، در شهر مکّه و برپاداری آیین یکتاپرستی در آن دیار توسط وی دانست. تمامی شواهد و مستندات باستان شناختی موجود از «الله» در پیش از اسلام مؤید این مطلب است که «الله»، به عنوان خدای غالب در میان مکیّان، در اصل خدایی یگانه بوده همچون «یهوه» یا خدای پدر در دین مسیحیت که به مرور زمان دستخوش تحریف گشته تا در نهایت با ظهور پیامبری همچون محمد بن عبدالله (ص)، مفهوم «الله»، از آلایشی که در طی تاریخ در باور اعراب دچار شده بود پالایش گشته و بار دیگر در مفهومی «بدون شریک» و در مقام خدایی لایزال به انسان معرفی می گردد. از این رو، با عطف به مستندات باستان شناختی، زبان شناختی و قیاس های علمی موجود، خدای یگانه ی اسلام (یعنی الله) مفهومی نیست که نخستین بار توسط محمد و از روی یکی از بت های کعبه اقتباس شده باشد، بلکه «خدای لایزالی» بوده که از مدت های مدید، به استناد قرآن از زمان ابراهیم (ع)، معبود اعراب جزیره العرب بوده امّا به مرور انستابات شرک آمیزی به وی داده شده که با نبوت محمد (ص) این انتسابات از مفهوم الله جدا گردیده و اعراب دیگر بار با مفهوم لایزال الله به صورتی تمام عیار آشنا می گردند. مشابهت «الله» در باور اعراب پیش از اسلام با خدای خالق در باور مسیحیان را می توان در آراء مارشال هاجسون نیز به وضوح مشاهده نمود که بر اساس شواهد باستان شناختی به این نتیجه رسیده بود که برخی مسیحیان در پیش از اسلام کعبه را زیارت نموده و معتقد بودند «الله» که در آن جا پرستیده می شود در اصل معادل «خدای خالق و لایزال» در باورهای ابراهیمی است.

تیموتی تننت هم در کتاب خویش تحت عنوان «الهیات در بستر مسیحیت جهانی» اذعان می دارد که در پیش از اسلام اعرابی یکتاپرست تحت عنوان «حنیفیان» وجود داشته اند که کلمه «الله» را صراحتاً در وصف خدای یگانه و لایزال به کار می برده اند.

این نظر در عین حال مهر تأییدی است بر روایات عدیده ی موجود در متون اسلامی که صراحتاً خاندان رسول الله (ص) را یکتاپرست دانسته و حامل این مفهوم اند که نام پدر ایشان، یعنی «عبدالله»، نه به معنی بنده ی خدایان غالبی همچون اوسیریس یا زئوس، بلکه به معنی «بنده ی خدایِ لایزال» است. افسانه ی بت بودن و شباهت «الله» به دیگر خدایان غالب در میان اعراب پیش از اسلام چیزی نیست جزء خیالی باطل که معارضین اسلام، خاصّه وعّاظ بشارتی مسیحی و برخی باستان پرستان، بدون توجه به ادلّه ی علمی، در اذهان خویش می پرورانند و طامات می بافند.

 

نگارنده ی مطلب خود را ملزم به سپاس از دوست گرانقدر جناب آقای «عبدالله خدابنده» و همچنین آقای «تئودور بوگدان» به سبب نظرات سازنده شان در تهیه ی این نوشتار، می داند.

 

توجه: مدیر وبلاگ حاضر شخصاً قائل به حقّ هر انسانی در ابراز عقیده و نظر بوده و از این رو نیز درج نظر در این وبلاگ نیازی به تأیید مدیر آن نداشته و نظرات افراد، چه موافق و چه مخالف موضوعات وبلاگ، محفوظ می باشد. با این حال نظراتی که از دیدگاه شریعت اسلام مصداق توهین به مقدسات قلمداد گردند حذف گردیده و تبعات قانونی آن نیز بر عهده ی اظهار نظرکنندگان می باشد.





نوع مطلب : افسانه زدایی، اتیمولوژی (ریشه شناسی)، 
برچسب ها : الله در پیش از اسلام، معنی کلمة الله، ریشه ی واژه ی الله، یکتاپرستی در عربستان، حنیفیان مکّه، Etymology of Allah، Allah in pre-Islamic era،
لینک های مرتبط :

       نظرات
پنجشنبه 4 مهر 1392
خاموش نوربخش
جمعه 4 اسفند 1396 05:42 ب.ظ
سلام، من آرزو می کنم برای اشتراک این وبلاگ برای به دست آوردن بیشتر
به روز رسانی های اخیر، بنابراین کجا می توانم آن را انجام دهید لطفا کمک کنید.
جمعه 17 آذر 1396 10:30 ب.ظ
Your style is unique in comparison to other folks I have read stuff from.

Thanks for posting when you have the opportunity, Guess I will just bookmark this
site.
جمعه 17 آذر 1396 10:28 ب.ظ
Hi my friend! I want to say that this post is awesome, nice
written and include almost all important infos. I would like to
look more posts like this .
جمعه 17 آذر 1396 10:23 ب.ظ
Heya i am for the first time here. I came across this board and I
to find It really helpful & it helped me out much. I'm hoping to give
something again and aid others such as you aided me.
جمعه 17 آذر 1396 10:21 ب.ظ
Hi there, for all time i used to check web site posts here
early in the morning, since i like to gain knowledge
of more and more.
جمعه 17 آذر 1396 08:14 ب.ظ
I constantly spent my half an hour to read this blog's posts
daily along with a cup of coffee.
جمعه 17 آذر 1396 05:20 ب.ظ
Hello! Do you know if they make any plugins to help with SEO?
I'm trying to get my blog to rank for some targeted keywords but I'm
not seeing very good gains. If you know of any please share.
Cheers!
جمعه 17 آذر 1396 05:12 ب.ظ
Somebody necessarily assist to make significantly articles I
might state. That is the first time I frequented your website page and thus far?
I amazed with the analysis you made to create this actual publish incredible.
Great job!
پنجشنبه 16 آذر 1396 10:20 ب.ظ
Hello just wanted to give you a quick heads up. The text
in your content seem to be running off the screen in Safari.
I'm not sure if this is a formatting issue or something to do with browser compatibility but I thought
I'd post to let you know. The design and style look great though!
Hope you get the issue solved soon. Kudos
شنبه 14 مرداد 1396 02:28 ق.ظ
Appreciating the commitment you put into your website and in depth information you provide.
It's great to come across a blog every once in a while that isn't the same unwanted rehashed information. Wonderful read!
I've bookmarked your site and I'm including your RSS feeds to my Google
account.
سه شنبه 10 مرداد 1396 02:43 ق.ظ
I just like the helpful info you supply for your articles.
I'll bookmark your weblog and test again here frequently.

I'm slightly certain I will learn a lot of new stuff right here!
Best of luck for the following!
دوشنبه 9 مرداد 1396 10:06 ب.ظ
I'm now not certain the place you're getting your information, but great topic.
I must spend some time finding out much more or understanding more.
Thank you for magnificent info I used to be searching for this information for my mission.
یکشنبه 8 مرداد 1396 02:20 ق.ظ
Hey! This post could not be written any better! Reading
through this post reminds me of my good old room mate!
He always kept chatting about this. I will forward this page to
him. Pretty sure he will have a good read. Thanks for sharing!
یکشنبه 8 مرداد 1396 02:19 ق.ظ
Does your website have a contact page? I'm having problems locating
it but, I'd like to send you an email. I've got some creative ideas
for your blog you might be interested in hearing. Either way, great website and I look forward to seeing
it grow over time.
یکشنبه 8 مرداد 1396 01:48 ق.ظ
You can certainly see your expertise in the article you
write. The sector hopes for even more passionate writers like you who aren't afraid
to mention how they believe. At all times go after your
heart.
شنبه 7 مرداد 1396 11:26 ب.ظ
What's up, just wanted to say, I liked this post. It was
funny. Keep on posting!
شنبه 7 مرداد 1396 11:12 ب.ظ
Howdy! Do you know if they make any plugins to safeguard
against hackers? I'm kinda paranoid about losing everything
I've worked hard on. Any recommendations?
شنبه 7 مرداد 1396 10:43 ب.ظ
What's up, this weekend is fastidious designed for me, for the reason that this occasion i am reading this great educational article here at my residence.
شنبه 7 مرداد 1396 09:40 ب.ظ
I will right away grab your rss as I can not in finding your email
subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you've
any? Kindly permit me understand in order that I may just subscribe.

Thanks.
شنبه 7 مرداد 1396 09:17 ب.ظ
I just couldn't depart your site before suggesting that I actually loved the usual info a person supply in your visitors?

Is gonna be back steadily in order to inspect new posts
شنبه 7 مرداد 1396 02:50 ب.ظ
It's hard to find educated people for this subject, but you seem like you know what you're talking about!
Thanks
شنبه 7 مرداد 1396 02:48 ب.ظ
Great article.
شنبه 7 مرداد 1396 12:30 ب.ظ
Hello, I do think your web site could possibly be having internet browser
compatibility problems. When I look at your site in Safari,
it looks fine however, when opening in Internet Explorer, it has
some overlapping issues. I just wanted to give you a quick
heads up! Aside from that, wonderful site!
شنبه 7 مرداد 1396 09:25 ق.ظ
Hi! This post couldn't be written any better! Reading this post reminds me of my old room mate!
He always kept talking about this. I will forward this post to him.

Fairly certain he will have a good read. Thanks for sharing!
شنبه 7 مرداد 1396 08:45 ق.ظ
Its not my first time to visit this web page, i am visiting this
web site dailly and obtain pleasant information from here every day.
شنبه 7 مرداد 1396 08:30 ق.ظ
I am curious to find out what blog system you are using?
I'm experiencing some minor security issues with my latest website and I'd like to find something more
risk-free. Do you have any recommendations?
جمعه 16 تیر 1396 07:48 ب.ظ
It's very effortless to find out any matter on web as compared to books, as I
found this paragraph at this website.
یکشنبه 4 تیر 1396 09:06 ب.ظ
چلیپا از خود نوشتن در حالی که صدایی دلنشین در آغاز
آیا نه نشستن کاملا با من پس از برخی از زمان.
جایی در سراسر پاراگراف شما قادر
به من مؤمن متاسفانه فقط برای کوتاه
در حالی که. من هنوز کردم مشکل خود را با فراز در مفروضات و یک ممکن است را خوب
به پر همه کسانی شکاف. در صورتی که شما
که می توانید انجام من می بدون شک تا پایان تحت تاثیر قرار داد.
پنجشنبه 25 خرداد 1396 07:37 ب.ظ
ریشه از خود نوشتن در حالی که
صدایی مناسب در آغاز آیا نه نشستن
درست با من پس از برخی از زمان.

جایی درون جملات شما موفق به من مؤمن متاسفانه تنها برای while.
من این کردم مشکل خود را با جهش
در مفروضات و شما خواهد را خوب
به کمک پر همه کسانی شکاف. در صورتی که
شما در واقع که می توانید انجام من خواهد
قطعا تا پایان در گم.
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 02:48 ب.ظ
I'll immediately snatch your rss as I can't to find your email subscription hyperlink or e-newsletter service.
Do you have any? Please let me know in order that I may just subscribe.
Thanks.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


نمایش نظرات 1 تا 30